Katarzyna Tubylewicz, Rówieśniczki

Katarzyna Tubylewicz, Rówieśniczki, czyta Anna Szawiel, wyd. Biblioteka Akustyczna

To prawda, że przy słuchaniu audiobooków równie ważny jak treść czytanej powieści jest głos lektora i jego umiejętność posługiwania się nim. Miałam już do czynienia z lektorką, której brakowało dykcji i płynności oraz taką, której głos brzmiał zbyt dojrzale jak na dwudziestoparoletnią narratorkę. Pierwszy przypadek* zdzierżyłam dzięki rewelacyjnym Annom: Seniuk i Guzik, zawodowym aktorkom, w drugim** – zrezygnowałam ze słuchania. W dodatku wolę czytających mężczyzn. To takie przyzwyczajenie nabyte dzięki telewizji, która w tej roli praktycznie nie zatrudniała żadnych kobiet, poza jedną i to z rzadka. Anna Szawiel, jak się okazało również aktorka, po odsłuchaniu powieści Tubylewicz, stała się moją kolejną ulubienicą, trzecią Anną, wyborną lektorką, dzięki której trzy bohaterki „Rówieśniczek” stanęły przede mną jak żywe. Zwłaszcza Sabina, prawdziwa gwiazda wśród plejady kobiecych postaci polskiej literatury. Ale to też zasługa przede wszystkim Katarzyny Tubylewicz.

„Rówieśniczki” opowiadają o trzech przyjaciółkach z dzieciństwa, które po latach rozłąki spotykają się w Sztokholmie i próbują podjąć dawną znajomość w miejscu, w którym uległa ona... nie, nie zerwaniu, raczej rozmyciu. Nie jest to oczywiście możliwe. Chociaż wciąż widzą w sobie dziewczynki i znajome do bólu nastolatki, każda z nich od tego czasu zaszła o wiele dalej, zaznała doświadczeń, z którymi niekoniecznie chce lub umie się podzielić z pozostałymi. Jako czytelnicy/słuchacze poznamy ich sekrety i wątpliwości, podglądniemy je w sytuacjach samotności, w kontaktach z ludźmi z obecnego życia, przytłoczone zupełnie nowymi problemami do rozwiązania. Stopniowo dowiemy się, co spotkało je podczas wchodzenia w dorosłość. Teraźniejszą narrację będą uzupełniać wspomnienia z lat szkolnych, czasów największej przyjaźni. I tu ciekawostka – Katarzyna Tubylewicz nie idealizuje dziewczęcej zażyłości. Była ona trwała w kontrze do reszty świata, podczas gdy wewnątrz grupy dochodziło do przetasowań, drobnych złośliwostek i ustawiania. W tym negatywną rolę odgrywa przede wszystkim Sabina, najciekawsza postać powieści, mimo religijnej hipokryzji, manipulowania faktami i posługiwania się uproszczoną wizją rzeczywistości, która jest tylko czarno-biała.

W porównaniu z Zosią, która jako Sophie chce zatonąć bezboleśnie w szwedzkości u boku idealnego szwedzkiego męża, czy Joasią, która wbrew sobie podporządkowuje się interesom ambitnego męża, Sabina przewyższa je obie zaradnością i brakiem wątpliwości. Prze przez życie jak buldożer, żądając, by to inni dostosowali się do niej. I nie bierze pod uwagę odmowy. Jest fascynująco demoniczna i kołtuńska zarazem. Na szczęście jej nie tak krzykliwe koleżanki również mają swoje historie i nie pozwalają się jak kiedyś łatwo zdominować. Akurat męskie postacie stanowią raczej tło dla tego kobiecego tria. Panowie są zarysowani dość banalnie i stereotypowo, choć mają oczywiście do odegrania swoje role i wpływ na nasze bohaterki.

To, co najważniejsze w „Rówieśniczkach”, rozgrywa się pomiędzy kobietami, z czasem staje się impulsem do zmian. Niekoniecznie takich, jakich byśmy się spodziewali. Tubylewicz ma to do siebie, że ciekawie prowadzi narrację. Lubi wykorzystywać pewne schematy w naszym myśleniu, sugerować zwroty akcji, które okazują się czym innym, niż sądziliśmy, że będą. Całkiem sprytnie i nietypowo jak na historię, której celem jest zobrazowanie pozornie łatwych międzyludzkich relacji. Zwłaszcza między kobietami, które powinny być (przynajmniej wobec siebie) słodkie, współczujące i oddane. A nie są. Tubylewicz pozwala swoim bohaterkom być sobą. Czterdziestolatkami, które nie muszą udowadniać wszystkim, że są zawsze radosne jak Pollyanna czy romantyczne jak Ania z Zielonego Wzgórza.

„Rówieśniczki” to opowieść obyczajowa, która wręcz kipi od emocji. Przy okazji pokazuje zaściankowość i piekiełko funkcjonowania polskiej ambasady (podobno to fikcyjny obraz, za to niepokojąco zbieżny z wizją polskiej placówki dyplomatycznej w Brukseli w "Bokserce" Grażyny Plebanek ). Niejednoznacznie odnosi się do Szwedów, wytykając im w najlepszym razie bezbarwność, poprawną tolerancję i udawany egalitaryzm. A przede wszystkim zrywa z mitem beztroskiego dzieciństwa i serdecznej przyjaźni na wieki. Amen.

KATARZYNA TUBYLEWICZ

Pisarka, publicystka i tłumaczka z języka szwedzkiego (przełożyła m.in. kilka powieści Majgull Axelsson i trylogię Jonasa Gardella). Od kilkunastu lat mieszka w Szwecji. W latach 2006–2012 była dyrektorką Instytutu Polskiego w Sztokholmie. „Rówieśniczki” są jej drugą powieścią, po debiutanckich „Własnych miejscach” z 2005 roku. 

Wywiad z Katarzyna Tubylewicz o "Rówieśniczkach":

http://ksiazki.onet.pl/katarzyna-tubylewicz-przestalam-byc-grzeczna-dziewczynka/48dq7

*„Służące” Kathryn Stockett

**„Dobra krew” Magdaleny Skopek

Dionisios Sturis, Gdziekolwiek mnie rzucisz. Wyspa Man i Polacy. Historia splątania

Dionisios Sturis, Gdziekolwiek mnie rzucisz. Wyspa Man i Polacy. Historia splątania, seria Terra Incognita, wyd. W.A.B.

Za egzotycznie brzmiącym imieniem i nazwiskiem Dionisiosa Sturisa kryje się dziennikarz o grecko-polskich korzeniach, urodzony w Salonikach, ale wychowany w Polsce. Jego debiut - „Grecja. Gorzkie pomarańcze” - został nominowany do Nagrody im. Ryszarda Kapuścińskiego za reportaż literacki. W tamtej książce Sturis opowiadał o dziejach greckiej części rodziny, losach Greków w Polsce, greckich cechach narodowych, powojennej historii Grecji i pięknie jej zakątków, a także o kryzysie ekonomicznym i innych współczesnych problemach tego kraju. Nie na próżno odwołuję się do treści pierwszej książki Sturisa. Charakteryzujący ją miszmasz, łączenie spraw prywatnych z wielką historią, widzenie świata przez zwykłych ludzi z ciekawostkami, spraw wielkich z pozornie małymi – wszystko to znajdziemy także w „Gdziekolwiek mnie rzucisz”, reportażu o Man, niewielkiej wyspie leżącej pomiędzy Irlandią a Wielką Brytanią, politycznie zależnej od tej ostatniej, ale też cieszącej się sporą autonomią.

Wyspa Man – raz przystań dla miejscowych przemytników, to znów raj dla bogaczy chcących uniknąć wysokich podatków. Luksusowe miejsce dla internowanych podczas obu wojen światowej i miejsce ćwiczeń dla brytyjskiego RAF-u. Pierwsze miejsce na świecie, gdzie kobiety ruszyły do urn wyborczych, a zarazem to, gdzie dopiero pod koniec ubiegłego stulecia zrezygnowano z kary chłosty dla czynnych homoseksualistów. Wreszcie – punkt docelowy polskich emigrantów, wśród których znalazł się swego czasu sam Sturis. Co prawda dziennikarz nie osiadł na stałe na wyspie, ale często tam powracał. Dwudziesty wyjazd wykorzystał, by spotkać się z przyjaciółmi, odświeżyć wspomnienia, poznać więcej faktów z przeszłości wyspy i zebrać materiał do tej właśnie książki.

W ten sposób powstał nowy reportaż, w którym poszczególne rozdziały są osobistymi historiami Sturisa, a częściowo należą do innych – polskich emigrantów, rodowitych Manxów i innych Brytyjczyków, którzy osiedlali się na wyspie w różnych okresach i z rozmaitych powodów. Dziennikarza interesują nie tylko znaczące nazwiska czy kluczowe daty. Równie ważne jest dla niego zdanie przyjaciółek poznanych w lokalnej małżowni, co przegląd okolicznych pubów i panujące w nich zwyczaje. Listy od staruszki wciąż zakochanej w polskim lotniku Stanisławie oraz relacje prasowe z wizyt w Polsce w latach 50., zdawane przez miejscową krawcową, której córka wyszła za mąż za Polaka. Są osoby i takie opowieści, do których Sturis wraca co jakiś czas, dorzucając coś nowego do swojej i naszej wiedzy. Nigdy nie wiadomo, kiedy i czy w ogóle to nastąpi, o czym przeczytamy w kolejnym rozdziale.

Ten pozorny chaos i brak porządku wynagradza nam świadomość, że Dionisios Sturis pisze o tym, do czego sam ma emocjonalny stosunek i co go naprawdę ciekawi. Włącznie z tym, co potrafi zaobserwować w najbliższym otoczeniu, wśród zwykłych ludzi. To właśnie jest to, co wyróżnia jego reportaże – zarówno „Grecję. Gorzkie pomarańcze”, jak i „Gdziekolwiek mnie rzucisz”. W tym rozumieniu podtytuł drugiej książki „Historia splątania” nabiera podwójnego znaczenia, nieograniczonego tylko do obrazu wspólnego życia emigrantów i miejscowych. To także trafny opis stylu dziennikarza. Aż jestem ciekawa, ile jeszcze takich bliskich sercu miejsc zna autor? O którym z nich napisze następną książkę? Chętnie ją przeczytam, kołysana między faktami a intymnymi historiami, legendami a próbami uchwycenia tego czegoś, co sprawia, że dane miejsce i jego mieszkańcy są niepowtarzalni w świecie. Ponieważ Dionisios Sturis ma dar podawania tego wszystkiego w naprawdę zajmujący sposób.

Recenzja "Grecji. Gorzkich pomarańczy":
http://lowiskoksiazek.blogspot.com/2013/09/dionisios-sturis-grecja-gorzkie.html 

Błażej Przygodzki, Niech strawi cię płomień

Błażej Przygodzki, Niech strawi cię płomień, wyd. Wydawnictwo Literackie

O ile w poprzednim poście pisałam o głośnym thrillerze, który podczas lektury rozczarowująco okazał się powieścią psychologiczną z morderstwem w tle, o tyle najnowsza książka Błażeja Przygodzkiego jest niezaprzeczalnie powieścią sensacyjną, drugą już w dorobku tego wrocławskiego pisarza, a także scenarzysty i dziennikarza. Co ważne, dającą czytelnikowi dokładnie tego, czego oczekuje: dynamiczną akcję, konkretnych bohaterów, zagmatwane wątki, kilka ciekawych historii, niejasne powiązania i nieoczekiwane rozwikłanie tajemnic kilku osób. Może akurat w tym przypadku nie tak spektakularne, jak to miało miejsce w „Z chirurgiczną precyzją”, debiucie Przygodzkiego. Ale to w dalszym ciągu dobry przykład połączenia pomysłowości z solidnym warsztatem.

Pewnie nie bez znaczenia jest tu doświadczenie zawodowe Przygodzkiego, który m.in. jako dziennikarz brał udział w tworzeniu programu dokumentalnego „Gliniarze”, pokazującego „na żywo” pracę policji. Stąd znajomość u autora przebiegu policyjnych akcji, planowania i podejmowania określonych działań. Rzecz niezbędna, gdy twoim głównym bohaterem jest policjant. I pewnie z tego samego źródła wywodzą się charakterystyczne dla reportażu telewizyjnego krótkie ujęcia poszczególnych zdarzeń. Dość by coś się zadziało, zastanowiło czytelnika zanim akcja płynnie przejdzie do kolejnych wydarzeń i jej aktywnych uczestników. Jeżeli w prozie Przygodzkiego coś nie zaskakuje, to jest to fakt, że każda z jego postaci, nawet najbardziej drugo- i trzecioplanowa, ma swoją rolę do odegrania w całości intrygi. Każda sytuacja jest znacząca. Ale wbrew pozorom to nie jest równoznaczne z tym, że zamysł Błażeja Przygodzkiego jest łatwy do przejrzenia. I właśnie to w nim lubię.

Kto miał okazje wcześniej sięgnąć po „Z chirurgiczną precyzją”, ponownie zetknie się z komisarzem Niedźwiedzkim. Nowością będzie jego szef – karykatura brytyjskiego sposobu bycia i nieadekwatnych do polskich realiów pomysłów. Zupełnie nowi będą również: zamordowany malarz wziętych obrazów o treściach religijnych, jego żona oraz marszand, śliski, ale obrotny adwokat, studentka, która wikła się w niedwuznaczne sytuacje z jednym z nauczycieli akademickich. Za ich losami kryje się tragiczna przeszłość, do której dochodzimy razem z komisarzem Niedźwiedzkim.

Zdecydowanie dla zadeklarowanych miłośników kryminałów i thrillerów, które naprawdę nimi są!

Dla zainteresowanych link do recenzji "Z chirurgiczną precyzją":
http://lowiskoksiazek.blogspot.com/2013/03/bazej-przygodzki-z-chirurgiczna-precyzja.html 

A.S.A. Harrison, W cieniu

A.S.A. Harrison, W cieniu, tłum. Dorota Malina, wyd. Znak Literanova

Co się dzieje, gdy mężczyzna po wielu latach dobrego związku odchodzi do innej kobiety? Co go do tego popycha, co naraz staje się dla niego najważniejsze? Czy i co myśli o poprzedniej partnerce? A co z nią, pozostałą na gruzach dotychczasowego życia? A.S.A. Harrison w powieści „W cieniu” krok po kroku pokazuje rozpad dotychczasowych więzi, obnaża ich drugie dno, zagląda do myśli swoich bohaterów i dokonuje drobiazgowej analizy ich osobowości. Robi wszystko, by pokazać ich w najpełniejszym wymiarze. I cóż, to akurat mężczyzna jest tym, który wypada w tym porównaniu gorzej. To właśnie naprowadziło mnie na myśl, że pod nic nie mówiącymi inicjałami A.S.A. kryje się pisarka, nie pisarz. I rzeczywiście. Nie znam jednak zdania czytelnika-mężczyzny na temat tej książki. Być może to nie Todda, ale akurat Jodi odczytałby jako negatywną postać?

Na pewno autorka postarała się, byśmy poznali jej bohaterów jak najlepiej. Ułatwia to konstrukcja książki, podzielona na rozdziały, w których narratorem jest raz jedno z nich, raz drugie. Moment rozejścia się to także pretekst, by pokazać oboje jako oddzielne, indywidualne jednostki, które także przed poznaniem się i rozpoczęciem wspólnego życia, miały już swoją historię, swoje doświadczenia. To coś, co nas kształtuje i ma wpływ na nasze decyzje, również te względem ukochanego człowieka. W przypadku Jodi jest to tym bardziej widoczne, że po odejściu Todda wraca ona do wspomnień z terapii adlerowskiej, którą przeszła jako początkująca terapeutka, by lepiej wczuć się w położenie swoich przyszłych pacjentów. Oczywiście to czysta fikcja pamiętać słowo w słowo rozmowy prowadzone lata temu, ale literatura rządzi się swoimi prawami, więc można przymknąć na to oko. Lecz jest coś innego, czego nie potrafię zignorować. Coś, co przeszkadzało mi w odbiorze lektury.

Na okładce możemy przeczytać, że książka dostała nagrodę „Guardiana” dla najlepszego thrillera. To prawda, że zapowiedź morderstwa pojawia się bodajże już na drugiej stronie powieści. I jest to bardzo elektryzująca wiadomość. Jednak treść „W cieniu” ma w sobie niewiele stricte sensacyjnych elementów. Przede wszystkim „W cieniu” nie jest thrillerem, nawet psychologicznym. Ani kryminałem z głębią, chociaż w końcu dojdzie tu do spraw kryminalnych, które zmienią losy głównych bohaterów. A nawet doczekamy się śledztwa. Niemniej to nie one dominują w fabule.

A.S.Ę. Harrison bardziej pochłania rozpisanie osobowości swoich postaci na części pierwsze, ich wzajemne interakcje i odbiór świata, szczególnie po rozstaniu. Jeśli miałbym określić jej prozę, nazwałabym ją przede wszystkim psychologiczną, trochę obyczajową, ale na pewno nie sensacyjną. Dużo łatwiej zaczęło mi się czytać „W cieniu”, kiedy zrozumiałam, że mogę sobie odpuścić szukanie wątków kryminalnych. Chociaż na dłuższą metę grzebanie się w czyichś emocjach i myślach okazało się dla mnie trochę nudnawe („W cieniu” liczy w końcu ponad 300 stron) i po ponad połowie pozwalałam sobie czasami na przeskakiwanie tekstu wzrokiem. W końcu byłam przygotowana na inny typ literatury, a i ambitne podejście do tematu Harrison zwyczajnie mnie przerosło. Na szczęście, w nagrodę zakończenie okazało się niespodzianką i to pomysłowo niezwiązaną z Toddem.

„W cieniu” to dobrze napisana i skonstruowana powieść, tylko niepotrzebnie i fałszywie sklasyfikowana jako thriller. Jako portret małżeństwa, które kończy się na skutek zdrady, jest boleśnie przekonujący, tchnie autentyzmem. I ma swój ciąg dalszy. Jedyne, czym grzeszy – przynajmniej w moich oczach – to drobiazgowość i nadmiar szczegółów. Sądzę jednak, że dla czytelników lubujących się w psychologicznych niuansach, „W cieniu” jest jak znalazł!

Mons Kallentoft, Duchy wiatru

Mons Kallentoft, Duchy wiatru, tłum. Anna Krochmal i Robert Kędzierski, wyd. Dom Wydawniczy REBIS

Niepełnosprawny staruszek wiesza się na kablu od dzwonka przywołującego pielęgniarkę. Samobójstwo? Być może, gdyby nie to, że zmarły miał w sobie dużą chęć do życia i ciekawość świata. Ba, jeszcze niedawno wysyłał listy krytykujące prywatną spółkę, która wykupiła za bezcen wiele państwowych domów starców, w tym także ten, w którym mieszkał. Po sekcji zwłok policja nie ma wątpliwości, że Konrad Karlsson nie zginął z własnej ręki. Brzmi to intrygująco, prawda? Ale „Duchy wiatru” to coś więcej niż tylko dobry pomysł na fabułę i kilka odpowiedzi do wyboru na pytanie: kto zabił? A to już zasługa autora powieści, kolejnej z cyklu, w której pojawia się komisarz Malin Fors.

Mons Kallentoft należy do tych skandynawskich pisarzy, dzięki którym literatura sensacyjna przestała być czczą rozrywką służącą zabijaniu czasu, a kryminały banalnymi czytadłami. Do tego Kallentoft wypracował swój własny wyrazisty styl, który wyróżnia go z tego i tak znakomitego grona. Zgrabna intryga jest tylko jego częścią, podobnie jak postać głównej bohaterki, Malin Fors. Fabuła pomysłowo nie skupia się wyłącznie na nich, chociaż to oczywiście oni są najważniejsi. Poszczególne rozdziały lub ich części to także wgląd w psychikę i życiowe sprawy mniej lub bardziej drugorzędnych postaci, co delikatnie sugeruje, że przełom może (ale nie musi) nastąpić z ich strony. Różne postawy i doświadczenia, bieżące przemyślenia to także sposób na pokazanie, że treść książki nie ogranicza się tylko do sprawy morderstwa, ale ma psychologiczną głębię, ważni są w niej ludzie jako tacy. Kallentoft oddaje głos nawet zmarłemu, który po śmierci obserwuje działania żywych, wspomina i rozlicza się z ziemską przeszłością. Nieprzypadkową dezorientację wprowadza również nieznany z imienia i nazwiska narrator, emocjonalny, chaotycznie wyrażający myśli, niepewny ostatecznego celu, do którego zmierza.

Mons Kallentoft stara się jak najnaturalniej oddać specyfikę prawdziwego życia, które - nawet wśród policjantów - nie kręci się tylko wokół przestępstw. Plusem jest też to, że jego powieści można czytać niezależnie od siebie. Wnioskuję to po „Duchach wiatru”, które mimo pewnych wzmianek o wydarzeniach z przeszłości, nie robią wrażenia historii wyrwanej z większej całości. Niemniej przyznaję, że z pewnymi wątkami dotyczącymi Malin Fors i jej kolegów z pracy chętnie bym się bliżej zapoznała. Tak jak z pomysłami Kallentofta na inne zbrodnie, które - być może tak jak w „Duchach wiatru” - są punktem wyjścia do pokazania jakiejś szerszej perspektywy, zwrócenia uwagi na jakiś ważny społecznie problem. W „Duchach wiatru” jest to kwestia zarabiania dużych pieniędzy kosztem najsłabszych. Nieproporcjonalność między zarobkami tych, którzy pracują najciężej, a tymi, którzy nimi zarządzają. Wreszcie nieunikniona zależność od innych, która przychodzi wraz z wiekiem.

„Duchy wiatru” są harmonijnie skonstruowane, przemyślane w każdym szczególe. Nie da się ich czytać po łebkach. To znaczy można robić, tylko nie wiem po co. Szkoda marnować w ten sposób dobrą powieść. Lepiej przystosować się do jej tempa, dać się powoli wciągać do świata jej bohaterów i zastanowić nad naszym własnym. Czy czasem nie robi się za bardzo podobny do powieściowej rzeczywistości.

Przy okazji chciałbym zwrócić uwagę na wysoką jakość wydania książki. Cykl o Malin Fors to chyba jedyna seria kryminalna z tak przykuwającymi wzrok okładkami i w eleganckich obwolutach. Sam ich wygląd robi wrażenie.

Roma Ligocka, Droga Romo

Roma Ligocka, Droga Romo, wyd. Wydawnictwo Literackie

Mam problem z Romą Ligocką. Jej najnowsza książka równie mnie złości, co rozczula. Złości, bo niewiele różni się od wcześniejszej, zatytułowanej „Dobre dziecko”. Właściwie można uznać „Drogą Romę” za jej kontynuację. Bohaterka dorasta, dojrzewa, bliżej jej do dorosłości, a jednocześnie jakaś jej część wciąż pozostaje dzieckiem – niepewnym siebie, wyczekującym, pragnącym samodzielności i zarazem pozostawiającym prawo do decydowania o sobie innym. Tę dziecinność i dopiero co rozkwitającą kobiecość widać nawet na zdjęciach z prywatnego archiwum autorki, ilustrujących treść tej powieści opartej na motywach z jej życiorysu.

„Droga Romo” rozczula, ponieważ Roma Ligocka aż za dobrze uchwyciła stan zawieszenia pomiędzy dwoma etapami życia, gdy fizyczna dojrzałość nie idzie w parze z doświadczeniem życiowym, a wchodzenie w dorosłość bywa udręką. Młoda Roma stara się maskować bezbronność udawanym obyciem, odpowiednimi rekwizytami, milczeniem i pięknymi, eleganckimi strojami przysyłanymi przez matkę z Wiednia. Te ostatnie to prawdziwy rarytas w powojennej szarzyźnie Krakowa. Razem z dziewczęcym wdziękiem są jednak słabą tarczą wobec tych bardziej wyrobionych, doświadczonych i trochę już cynicznych. Dla kogoś wewnętrznie niepewnego, takiego jak młodziutka Roma, ich swobodny tryb życia może być pociągający, oferujący wiele możliwości, wydaje się pozbawiony wad, które są łatwo dostrzegalne dla kogoś starszego.

Stan ducha głównej bohaterki poznajemy dzięki prowadzonej przez nią samą narracji. Ale ta książka posiada również inne narratorki. Dorosłą Romę, ciepłą i wyrozumiałą wobec tej młodszej, z której chciałaby ściągnąć piętno samotności i wstydu za nietrafione decyzje. Oraz matkę, której listy – mimo że pełne troski i dobrej woli – niezamierzenie są niczym policzki odbierające do reszty poczucie wartości. To pierwszy z tych listów kazał mi spojrzeć łaskawszym okiem na „Droga Romę”. Sama jestem matka i wiem, po prostu wiem, że sama pisałabym listy w podobnym tonie, nie zdając sobie sprawy, jakie spustoszenia mogłyby spowodować. Z tego, co czytałam w wywiadach z autorką, wynika, że „Drogą Romę” pisała ona z myślą o młodych kobietach, które niedawno przekroczyły próg dorosłości. Jednak jej proza może dać też dużo do myślenia starszym czytelnikom, tym, którzy są rodzicami i których rolą jest psychiczne wspieranie dziecka także wtedy, gdy przestaje ono nim być. To wbrew pozorom trudna sztuka i łatwo ją zarzucić.

„Droga Roma” należy do powieści, w których ważniejsze jest życie wewnętrzne bohaterów, aniżeli świat zewnętrzny. Pomimo to uważny czytelnik rozpozna Polskę lat 50., a najwyraźniejszą wskazówką będzie dla niego choćby otwarcie krakowskiej Piwnicy Pod Baranami. To zresztą ten fragment książki, w którym pojawia się najwięcej znanych nazwisk. Dla młodej Romy dużo bardziej znaczące jest jednak ostateczne pożegnanie z dzieciństwem i towarzyszące mu poczucie wyobcowania. Na nich skupia się narracja Ligockiej, prosta i niewyszukana, za to trafiająca w sedno.

Ransom Riggs, Osobliwy dom pani Peregrine

Ransom Riggs, Osobliwy dom pani Peregrine, tłum. Małgorzata Hesko-Kołodzińska, wyd. Media Rodzina

„Osobliwy dom pani Peregrine” wyróżnia się na tle powieści, czy to młodzieżowych czy to tych dla dorosłych. Jej okładka ma w sobie taką tajemniczość i posępność, które zdają się krzyczeć: zajrzyj do mnie! zajrzyj! Podobnie działa tytuł z pomysłowo użytym, rzadko spotykanym przymiotnikiem „osobliwy” i zagadkowa fotografia małej, pozbawionej uśmiechu dziewczynki, która lekko unosi się nad ziemią. To jedno z wielu biało-czarnych zdjęć, które ilustrują tę książkę w środku. Co ciekawe pochodzą one z prywatnych kolekcji i poza niewielkimi poprawkami nie zostały poddane obróbkom technicznym. Riggs robi wszystko, by dla nas stały się częścią fabuły i trzeba przyznać, udaje mu się to znakomicie.

Siłą tej powieści przez dłuższy czas jest jej niejednoznaczność i zagadkowy charakter. Podoba mi się, że tak trudno od razu ją sklasyfikować i przyporządkować do konkretnego typu literatury. Mam ona w sobie elementy fantastyki, a nawet horroru, pewne cechy powieści skoncentrowanej na odkrywaniu rodzinnych sekretów i szczyptę prozy wojennej, choć wszystko w nie za dużych dawkach. Ale długo nie wiadomo, które z nich przeważą nad innymi, czy pewne wątki się rozwiną i jakie niespodzianki przygotował dla czytelników i swojego głównego bohatera autor.

Bohaterem tym jest młody chłopak, Amerykanin imieniem Jakob, mocno związany ze swoim dziadkiem. To on raczył go niesamowitymi opowieściami z czasów swojej młodości o sierocińcu na pewnej walijskiej wyspie i atmosferze radości i bezpieczeństwa, która tam panowała. O ochronie przed wojną i potworami, którą to miejsce zapewniało. W historyjkach tych mieszał prawdę ze zmyśleniem. Tak przynajmniej myślał Jacob, dopóki nie jego dziadek nie zmarł w dziwnych okolicznościach, a on sam zaczął obawiać się, że postradał rozum. By dowiedzieć się czegoś więcej o dziadku, zrozumieć jego nieprawdopodobne opowiastki i w końcu zlikwidować ich wpływ na swoje postrzeganie rzeczywistości, Jakob udaje się na walijską wyspę, gdzie znajdował się sierociniec prowadzony przez panią Peregrine.

Cieszy, że po dojściu do tego punktu aura niesamowitości nadal się utrzymuje. Nic nie jest od razu dla Jakoba pewne i zrozumiałe. Powoli przedziera się on przez kolejne fakty, a raczej przez same niewiadome. Tak jest mniej więcej przez trzy czwarte książki. Reszta nie ma już takiej mocy, zmienia się w opowieść przygodową, opartą na walce dobra ze złem. W moim odczuciu wyjaśnienie poszczególnych wątków nie poszło autorowi tak dobrze, jak wcześniejsze podsycanie naszej ciekawości i budowanie nastroju. Z jednej strony doceniam Riggsa za to, że wpadł na oryginalny pomysł co do charakteru podopiecznych pani Peregrine, zamiast eksploatować elfy, wróżki czy chociażby kosmitów. Z drugiej strony konflikt w ich wewnętrznym świecie wypada dość blado w porównaniu z większą częścią fabuły. Wydaje się naciągany i przeznaczony raczej dla niewyrobionych czytelników, czyli rzeczywiście młodzieży.

W księgarniach jest już dostępna kontynuacja „Osobliwego domu...” - „Miasto cieni”. Chociaż trochę zmęczyła mnie końcówka pierwszego tomu, nie mogę powiedzieć, że wiem, czego mogę się spodziewać po drugiej części. Muszę wprost przyznać, że Ransom Rigss – mimo niedopracowania tematu w satysfakcjonujący mnie sposób - umie zaintrygować. A to już coś. Dlatego się nie zarzekam, że na pewno nie sięgnę po ciąg dalszy. Czy będzie warto? To się okaże.

Rohinton Mistry, Delikatna równowaga

Rohinton Mistry, Delikatna równowaga, tłum. Krzysztof Umiński, wyd. Drzewo Babel

„Delikatna równowaga” może przestraszyć objętością, ale zaręczam, gdy już zacznie się ją czytać i pozna bliżej jej bohaterów, wyrywa z rzeczywistości i przenosi głęboko w swój świat. Sprawia, że staniemy się nieczuli na to, co dzieje się wokół i na upływ czasu. Przynajmniej tak „Delikatna równowaga” podziałała na mnie. Widocznie jednak więcej osób ma podobne odczucia do moich, skoro BBC umieściła właśnie ten tytuł na liście „100 książek, które musisz przeczytać przed śmiercią”.

Na pewno „Delikatna równowaga” ma silną wymowę społeczno-obyczajową. Mocno i wyraziście pokazuje, że Indie to nie tylko intensywne barwy, morze kwiatów, tłumy śpieszące do świątyń, piękne zabytki i egzotyczne potrawy. Ale przecież nie brakuje książek, zwłaszcza wielu znakomitych reportaży o tym kraju, które opisują tę samą nędzę, uprzedzenia, wyzysk i bezprawie, co Mistry.

Najważniejsi w „Delikatnej równowadze” okazują się ludzie, których autor wybrał na bohaterów. To ich zmagania z losem, a raczej z regułami narzuconymi przez silniejszych i bezwzględniejszych, potrafią tak mocno pochłonąć. Wśród nich jest dwóch krawców, którzy w dużym mieście szukają lepszej okazji na zarobek. Kobieta w średnim wieku, która próbuje zachować niezależność i samodzielność finansową od rodziny. Oraz student, który w tragicznych okolicznościach utracił przyjaciela. Ścieżki tej czwórki przetną się dosyć szybko, ale ich historie będziemy poznawać stopniowo. Ich przeszłe i przyszłe doświadczenia okażą się silnie powiązane z jakimś wycinkiem indyjskiej rzeczywistości. Niejako wbrew im samym, bo Maneck, Dina, Om i Ishvar starają się żyć spokojnie, na uboczu i robić swoje.

Indie lat 70. według Mistry to kraj, gdzie prawo staje po stronie silniejszych, eksperymenty społeczne władzy – np. oczyszczanie miast z żebraków i zapewnianie im pracy – prowadzą do jeszcze większego wyzysku i nędzy, a tradycyjne układy są silniejsze niż nowe zasady. To tu policjanci nie tylko muszą słuchać absurdalnych rozkazów, ale i wciąż przekładać własne interesy nad potrzeby ludzi, którym mają pomagać (bo dzieci potrzebują dodatkowych lekcji, a to kosztuje). A tymczasem skuteczną ochronę przed bezprawiem może zapewnić za stosowną opłatą szef miejskiego półświatka.

Bohaterowie Mistry nie mają w sobie nic heroicznego, nadludzkiego. Gdybyśmy nie znali młodzieńczych losów Diny, zraziłaby nas do siebie nieufnością i opryskliwością. Młody Om bywa zbyt gwałtowny i wybuchowy, jego stryjek znowuż zbyt spokojny i ugodowy. Maneck, który szybko nawiązuje z nimi nić porozumienia, nie zna klucza do serca własnego ojca. A wraz z nim utracił radość z przebywania w krainie swojego dzieciństwa. Oprócz nich w powieści Mistry nie brakuje barwnych, wielowymiarowych postaci drugoplanowych, wśród których wyróżnia się postać kalekiego żebraka, zbieracza włosów czy nieszczęsnego tresera małp.

„Delikatna równowaga” ogólnie rzecz biorąc opowiada o tym, jak istotna jest wzajemna życzliwość i troska, gdy przychodzi nam żyć w nieszczególnie sprawiedliwym świecie. To także opowieść o cywilizacyjnych przemianach, z których jedne następują zbyt szybko, usuwając ludziom grunt spod nóg, a inne, te najbardziej wyczekiwane, zbyt wolno. Na nie może nie mamy większego wpływu, na dobre relacje z innymi ludźmi - tak. I to jest właśnie ten sposób na zachowanie tytułowej delikatnej równowagi między rozpaczą i nadzieją, które dotykają bohaterów Mistry. Oraz nas samych.

Paul Glaser, Tańcząc z wrogiem

Paul Glaser, Tańcząc z wrogiem, tłum. Norbert Radomski, wyd. Dom Wydawniczy REBIS

Nie wiem, dlaczego założyłam, że „Tańcząc z wrogiem” jest całkowicie fikcyjną historią. Tymczasem jej bohaterka, Rosie Glaser, istniała naprawdę i rzeczywiście uczyła tańczyć esesmanów w Auschwitz. To jednak tylko jedno z jej przeżyć, krótki epizod wojennych lat, z których Rosie trzy i pół roku spędziła w obozach przejściowych i koncentracyjnych. Losy Rosie są niezwykłe nie tylko przez to, że przeżyła wojenny koszmar (w tym wrzucanie trupów do pieców krematoryjnych), ale także przez to, jak jej się udało tego dokonać. Czasem była to znajomość niemieckiego wyniesiona z dzieciństwa, innym razem wrodzona przedsiębiorczość i pewna zuchwałość doprawiona łutem szczęścia. I oczywiście umiejętność tańczenia powiązana z otwartością na ludzi, towarzyskością i łatwością nawiązywania kontaktów. Bez tych cech Rosie nie mogłaby przed wojną stać się tak wziętą nauczycielką tańca i właścicielką własnej szkoły. Bez nich nie potrafiłaby poradzić sobie w kolejnych obozach, przekonywać esesmanów o swojej szczególnej przydatności i umiejętnościach. To prawda, że z niektórymi nawet romansowała i dawała im odczuć, że widzi w nich ludzi, nie okrutne bestie. Co ciekawe te jej odczucia wydają się szczere, jakkolwiek nam wydawałyby się kontrowersyjne. Pamiętajmy jednak, że z 1200 osób, które przybyły razem z nią do Auschwitz, przeżyło tylko osiem. I to takimi informacjami powinniśmy się bulwersować.

Osobowość i dzieje Rosie przybliża nam jej bratanek Paul Glaser. Bynajmniej nie zawodowy pisarz czy łowca chwytliwych historii. Tylko dojrzały, ustatkowany człowiek zaskoczony prawdą o pochodzeniu i rodzinie własnego ojca, który latami uparcie zachowywał milczenie na ten temat. Dlatego „Tańcząc z wrogiem” ma dwójkę bohaterów – autora, który krok po kroku przedstawia swoje odkrycia na temat żydowskich korzeni i nieznanych krewnych oraz Rosie, jego ciotkę, z którą z powodu rodzinnego konfliktu udało mu się porozmawiać ledwie dwa razy za jej życia. Mimo to, korzystając obficie z jej pamiętników i korespondencji, przedstawia jej losy w postaci relacji prowadzonej w pierwszej osobie. A zaczyna nie od wojny, ale dużo wcześniej, byśmy poznali, jak rozwijał się niezależny charakter Rosie w warunkach pokoju.

Wolałabym oczywiście, by to sama Rosie bezpośrednio opowiedziała swoją historię. Bez względu na to nie mogłam się oderwać od „Tańcząc z wrogiem”. Przede wszystkim z powodu samej bohaterki. Wręcz nieprawdopodobne jest to, że Rosie nigdy nie przejawiała mentalności ofiary. Jej listy z obozu przejściowego do wspierającego ją i jej rodziców małżeństwa są grzeczne, ale konkretne. Te do rządu holenderskiego w sprawie zwrotu majątku zabranego rodzicom wyrażają nieustępliwość i niezgodę na regulacje prawne, które to uniemożliwiały. Decyzja o zamieszkaniu poza granicami rodzinnego kraju, który tak łatwo pozbył się jej i innych obywateli żydowskiego pochodzenia, budzi szacunek.

Tu warto zaznaczyć, że wspomnienia ciotki odsłoniły Paulowi Glaserowi (i czytelnikom również) inny od oficjalnie przyjętych obraz Holandii pod okupacją niemiecką. Szokujący i haniebny, nawet jeśli aresztowana razem z matką Rosie była częstowana przez policjantów herbatą i ciastem, a potem odwieziona wygodnym autem pod bramę obozu przejściowego. Przy statystykach, na które powołuje się Glaser, to uprzejmość traci swoje zwykłe znaczenie. Według nich podczas wojny zginęło aż 72 % populacji holenderskich Żydów, najwyższy odsetek z krajów sąsiadujących (łącznie z Niemcami). Osiągnięty przy udziale zwyczajnych ludzi i rządu holenderskiego, który wyparł się wszelkiej odpowiedzialności po zakończeniu wojny *.

„Tańcząc z wrogiem”, opowiadając o dziejach jednej osoby, tak naprawdę chroni od zapomnienia innych Holendrów, tych o „nieodpowiednich” przodkach i religii. Ich tragedia i śmierć są nie mniej ważne czy wstrząsające tylko dlatego, że okupacja Holandii zaczęła się później niż w Polsce i miała lżejszy przebieg. Osobisty charakter „Tańcząc z wrogiem” zamiast dat, faktów i bezdusznych cyfr pozwala poznać konkretnych ludzi. To naprawdę bezcenne, dlatego polecam „Tańcząc z wrogiem” jak najbardziej.

* Tu mała uwaga o rządzie bułgarskim, sojuszniku Hitlera, który kilkakrotnie i skutecznie odmówił wydania swoich obywateli pochodzenia żydowskiego, a tym samym ocalił im życie. Co prawda nie miał takich samych skrupułów wobec Żydów z terenów przez siebie okupowanych.

Mary Ann Shaffer i Annie Barrows, Stowarzyszenie Miłośników Literatury i Placka z Kartoflanych Obierek

Mary Ann Shaffer i Annie Barrows, Stowarzyszenie Miłośników Literatury i Placka z Kartoflanych Obierek, tłum. Joanna Puchalska, wyd. Świat Książki

„Stowarzyszenie Miłośników Literatury i Placka z Kartoflanych Obierek” nie jest żadną nowością. Wydano ją pięć lat temu i znalazłam ją szczęśliwym trafem na bibliotecznej półce. Przekonał mnie do niej nie ekstrawagancki tytuł, ani niepozorna okładka, ale opis, że część akcji rozgrywa się na wyspie Guernsey i ma związek z niemiecką okupacją podczas wojny. Tak się składa, że jedna z moich przyjaciółek, które od lat mieszkają w Wielkiej Brytanii namawiała mnie kiedyś na spędzenie wspólnych wakacji właśnie na Guernsey. Plan nie doszedł do skutku, ale przynajmniej dzięki tej propozycji dowiedziałam się, że takie miejsce w ogóle istnieje. Guernsey to jedna z Wysp Normandzkich. Chociaż leżą one blisko francuskiego wybrzeża, są terytoriami zależnymi od Wielkiej Brytanii, co w praktyce wygląda dość ciekawe. Ale, ale! Zainteresowanych odsyłam do encyklopedii bądź wikipedii. Albo do książki Mary Ann Shaffer, która przedstawi historię Guernsey w o wiele zabawniejszy, cięty sposób.

„Stowarzyszenie ...” należy do rzadkiego gatunku powieści obyczajowych, w których mamy do czynienia z całym wachlarzem postaw, losów, zbiegów okoliczności i wątków, z których te miłosne wcale nie są ważniejsze od innych. Cechuje je wewnętrzne ciepło i urok, ale pozbawione są ckliwości. Ich celny dowcip nie bywa dosadny i nie wyklucza dramatyzmu przeżyć. Czytając takie powieści, mamy wrażenie dyskretnego uczestnictwa w czyimś życiu. Niestety nie trafiam na takie książki zbyt często. Być może jest ich po prostu niewiele, bo może trudniej jest tworzyć fabułę, która ma przyciągać, a jednocześnie opowiadać o całkiem fikcyjnej zwyczajności. Do tej pory natknęłam się na ledwie dwa nazwiska autorów parających się takim pisarstwem – Alexandra McCall Smitha oraz Mary Wesley.

Szkoda, że Mary Ann Shaffer nie stworzy, podobnie jak oni, więcej niż jedną powieść. Już przy pisaniu „Stowarzyszenia...” musiała jej pomóc siostrzenica, pisarka książek dla dzieci, Annie Barrows (która popsuła zamysł ciotki, bo zajęła się wątkiem romansowym kosztem innych, co widać zwłaszcza w zakończeniu). W roku wydania „Stowarzyszenia ...” Shaffer zmarła na chorobę nowotworową. Była nie tylko autorką tej powieści, ale też księgarzem, redaktorką i bibliotekarką. Bez jej wiedzy i miłości do książek „Stowarzyszenie...” nie mogłoby być powieścią taką, jaką jest. Pełną ciekawostek i trafnych uwag o książkach, czytelnikach, księgarzach. I wypełnioną ujmującymi sylwetkami ludzi, dla których czytanie stało się ważną częścią życia. „Stowarzyszenie ...” nie ma w sobie nic pompatycznego, ale w jakiś sposób jest hołdem dla tych, którzy za niezbędne do przeżycia uznali prócz oddychania i jedzenia również lektury.

Główna bohaterka, Juliet Ashton, jest autorką poczytnej kolumny w gazecie i właśnie wydanej książki. Jest też rozsmakowaną w literaturze, pełną ciepła, poczucia humoru i serdeczności kobietą, którą chciałoby się mieć za przyjaciółkę. Taka właśnie Juliet nie mogłaby nie docenić istnienia niezwykłego klubu literackiego, który pomógł przetrwać (dosłownie) niemiecką okupację kilkorgu mieszkańców wyspy Guernsey. Niezwykłego, bo wcześniej większość jego członków nie miała żadnej książki w ręku, a ich spojrzenie na literaturę – od poezji, filozofię po powieści – jest świeże i pozbawione czołobitności wobec uznanych autorytetów (bywa, że także bardzo zabawne). Juliet nawiązała kontakt ze stowarzyszeniem przez przypadek, oczywiście dzięki książce. Jeden z tomów z jej prywatnej biblioteczki zniszczonej podczas wojny, razem z adresem na karcie tytułowej, trafił w ręce pewnego hodowcy świń z Guernsey. Był to początek długiej i wyczerpującej korespondencji, która dała początek wielu przyjaźniom, ściągnęła Juliet na wyspę i pozwoliła jej poznać wojenną rzeczywistość tego miejsca.

Książka Mary Ann Shaffer nie unika opowiadania o trudnych, czasem dramatycznych chwilach. Ale jednocześnie jest jedną z bardziej optymistycznych opowieści, jaką znam. Sprawy małe i wielkie przedstawione są w niej z taką samą wagą, a zwyczajność i życzliwość są tak samo atrakcyjne, jak w opowieściach awanturniczych najbardziej brawurowe przygody. Czy wspomniałam już, że książka składa się niemal z samych listów? Ta formuła fantastycznie się tu sprawdza. A co do Annie Barrows – niech jej ciotka wybaczy. Bo ja nie potrafię.

John Sweeney, Korea Północna. Tajna misja w kraju wielkiego blefu

John Sweeney, Korea Północna. Tajna misja w kraju wielkiego blefu, tłum. Małgorzata Halaba, wyd. Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA

Reporter John Sweeney chciał pokazać widzom BBC prawdę o reżimie rodziny Kimów. Ponieważ jako dziennikarz nie zostałby wpuszczony do rządzonego przez nich kraju, podał się za profesora London School of Economics i wjechał do Korei Północnej w ramach wycieczki studenckiej. Owocem tej podróży był (częściowo kręcony z ukrycia) dokument obejrzany przez miliony ludzi, także na kanale YouTube, oraz ta właśnie książka, w której autor do ostatniej strony wykorzystuje wszelkie najnowsze doniesienia i opracowania na temat Korei Północnej, jakie pojawiały się do 2013 roku. Jednak za swój wysiłek Sweeney został... zwolniony z pracy! Zarząd BBC i LSE uznali, że dziennikarz zachował się nieetycznie, wykorzystując towarzystwo studentów. Tym, o co Sweeneyowi najbardziej chodziło – los zwykłych Koreańczyków, ich nędza bytowa i kulturalna, życie na skraju głodu, w warunkach kojarzących się ze średniowieczem – nie wywołało we władzach BBC i uczelni aż takiego oburzenia *.

Można nie wnikać w to, co się dzieje w takich krajach jak Korea Północna. Brać za dobrą monetę statystyki podawane przez ich władze. Można wzruszać ramionami przy opowieściach kolejnych uciekinierów, widzieć w nich histeryczną reakcję i przesadę. Książka Sweeneya jest niewygodna, uwiera, bo obnaża niewygodną prawdę o tym, że nasza niewiedza nie powstrzymuje nikogo przed dręczeniem i zabijaniem swoich obywateli. A może nawet do tego zachęcić. W przypadku Korei Północnej to nie prawa człowieka spędzają sen z powiek rządom innych państw, tylko ewentualne zagrożenie nuklearne. Nikomu nie zależy, by to jedne z najnędzniejszych państewek na świecie przestało istnieć. Jego koniec oznaczałby wiele problemów dla układu sił w regionie, zwłaszcza dla Chińczyków. Mógłby też poważnie obciążyć gospodarkę proamerykańskiej Korei Południowej, o wiele bardziej niż miało to miejsce w przypadku zjednoczenia Niemiec.

John Sweeney mówi o tym wszystkim wprost i z dużą odwagą. Nie łagodzi tonu, nie bawi się w delikatność. Widać, że nie ufa totalitaryzmom w żadnej postaci. Koreę Północną nazywa wprost krajem wielkiego blefu, jego stolicę Pjongjang – Miastem Zombie, a rodzinny klan Kimów – mafią stosująca gangsterskie metody. I potrafi każde z tych stwierdzeń udowodnić. Jego książka to nie tylko zapis przebiegu turystycznej wycieczki i bezpośrednie obserwacje. To także wyciągi i cytaty z najróżniejszych książek i dokumentów (dostępnych też w internecie), skrócona historia kraju i opis działania kolejnych przywódców z rodziny Kimów, relacje uciekinierów, w tym więźniów łagrów i porwanych obywateli innych krajów, a nawet pewnego członka IRA, który na terenie Korei Północnej szkolił się w zakładaniu materiałów wybuchowych.

Czasami tych dodatkowych materiałów i informacji wydaje się być aż za dużo, ale bez nich nie mielibyśmy tak szerokiego spojrzenia na Koreę Północną. Razem wszystko wzięte to dobra odtrutka na tumiwisizm i naiwność w ocenie tego kraju. Kogo to nie przekona, niech pamięta, że jedynym ciepłym i niepozbawionym nawet na chwilę elektryczności miejscem w Korei Północnej, na jakie natrafił w marcu Sweeney, było mauzoleum z ciałami Kim Ir Sena i jego syna Kim Dzong Illa. Zabalsamowanie tego ostatniego kosztowało około milion dolarów w czasie, gdy mieszkańcy północy kraju jedli trawę i obgryzali korę z drzew, dochodziło do aktów kanibalizmu, a ludzie masowo umierali z głodu. To miało miejsce ledwie kilkanaście lat temu. I może się w każdej chwili powtórzyć.

* W przypadku LSE dziennikarz podaje jako powód intratne finansowo dla szkoły kontrakty na nauczanie przedstawicieli chińskiego rządu.

Wywiad z Johnem Sweeneyem na portalu NaTemat:

http://natemat.pl/118965,nagral-z-ukrycia-zycie-w-korei-polnocnej-stracil-prace-w-bbc-john-sweeney-w-polsce-lepiej-mnie-rozumiecie 

Film dokumentalny Johna Sweeneya wyemitowany  przez BBC

Elizabeth Gilbert, Botanika duszy

Elizabeth Gilbert, Botanika duszy, tłum. Ewa Ledóchowicz, wyd. Dom Wydawniczy Rebis

Sztandarowy bestseller Elizabeth Gilbert, czyli „Jedz, módl się, kochaj”, znam tylko w wersji filmowej. Paradoksalnie bohaterka „Botaniki duszy” również rusza w świat, a konkretnie na Tahiti. Jednak nie po to, by poznać siebie. Alma Whittaker od dzieciństwa wie, kim jest i czego chce. Zagadką są dla niej co najwyżej inni ludzie. Nie jest to jedyna różnica odgradzająca od siebie te dwie historie. Tym właśnie Elizabeth Gilbert pozytywnie mnie zaskoczyła jako pisarka. Udało jej się stworzyć zupełnie inny typ bohaterki, oprzeć pokusie powielenia chwytliwego schematu, by napisać powieść tak odmienną od tytułu w końcu najbardziej kojarzonego z jej nazwiskiem.

Hmm, wiem, że nie powinnam wyrokować na podstawie adaptacji filmowej, ale „Botanika duszy” wydaje mi się nawet ambitniejsza od „Jedz, módl się, kochaj”. A na pewno dała Gilbert większe pole do popisu. Przykładem może być fakt, że autorka tak sugestywnie opisała życie Almy, dziewiętnastowiecznej botaniczki, że przyznam szczerze, musiałam sprawdzić, czy przypadkiem nie istniała ona w rzeczywistości. O dziwo okazało się, że jest tworem wyobraźni. Bardzo bogatej wyobraźni i dobrze przygotowanej do zadania. Co prawda nie jestem ekspertem od dziewiętnastowiecznych badań naukowych, w tym botanicznych, i ówczesnego stylu życia, ale nie wyczułam w prozie Gilbert prześlizgiwania się po powierzchni i kierowania fabułą tak, by czytelnik bardziej zwracał uwagę na stan emocjonalny opisywanej postaci niż na jej otoczenie. Co zdarza się niektórym autorom niezbyt zorientowanym w realiach epoki, w których umieszczają swoich bohaterów, lub w dziedzinie, w której mają być oni ekspertami i pasjonatami.

„Botanika duszy” opisuje życie Almy Whittaker począwszy od narodzin. Skupia się również na osobie jej ojca, co ma nam uświadomić, jak wielki miał on wpływ na kształtowanie się osobowości córki. I jakie dał jej możliwości rozwoju. Alma nigdy nie była ładna, nawet jako dziecko. Ale od początku cechował ją bystry, ścisły umysł i ciekawość tego, jak został skonstruowany świat. Zawsze świetna w nauce, dociekliwa, przeprowadzająca własne badania. Zamiast nowymi sukniami, wolała zajmować się mikroskopem. Doceniana przez oboje rodziców, nie podlegała z ich strony tresurze zachowania odpowiedniego dla młodych panien oczekujących na zamążpójście. Owszem, miała znać zasady dobrego wychowania, miała wymagać od siebie więcej niż od innych, ale nigdy nie usłyszała, że jej zainteresowania są złe, głupie czy zbędne. Wyzwaniem dla Almy będą jej własne uczucia oraz emocje innych ludzi, które nie zawsze będzie umiała przeniknąć i zrozumieć. Pierwszy poważny ferment w jej życie wprowadzi nieprzenikniona Prudence, jej przybrana siostra. Późniejszy i dużo poważniejszy w skutkach - genialny rysownik roślin Ambrose Pike, który stanie jej się dużo bliższy niż mogłaby się tego spodziewać. I jednocześnie dalszy. To jego śladem Alma ruszy na Tahiti, by poznać prawdę o jego sercu i psychice.

Myliłby się jednak ten, kto uznałby „Botanikę duszy” za romans, erotyk czy błahą rozrywkę. To raczej zajmujący obraz jednego, dobrze przeżytego i spełnionego życia. Ciągłego rozwoju i pasji. Odwagi, by stawić czoła temu, co może zaboleć. Pochwała umysłu, nie emocjonalnego rozchwiania. Piękny portret nietuzinkowej kobiety! Zachwycający!

PS. Pod tym linkiem znajdziecie fragment powieści 

http://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kultura/ksiazki/1575559,1,fragment-ksiazki-botanika-duszy.read?backTo=http://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kultura/ksiazki/1575305,1,recenzja-ksiazki-elizabeth-gilbert-botanika-duszy.read

George R.R. Martin, Rycerz Siedmiu Królestw

George R.R. Martin, Rycerz Siedmiu Królestw, tłum. Michał Jakuszewski, wyd. Zysk i S-ka

Niestety wyrastam powoli z literatury fantastycznej i coraz trudniej mnie w tej dziedzinie zadowolić jako czytelnika. Wśród nowości wyjątkiem, który od razu mnie podbił, jest wciąż nieukończona „Pieśń ognia i lodu”, popularnie nazywana od pierwszego tomu cyklu „Grą o tron”. Fabuła „Rycerza Siedmiu Królestw” nawiązuje do serii, ale chronologicznie wyprzedza jej akcję o około sto lat. To m.in. dlatego sięgnęłam po tę książkę bardziej z ciekawości, niż z przekonania. Widziałam w niej głównie komercyjny wabik dla fanów „Gry o tron”, spragnionych jakichkolwiek opowieści dotyczących Westeros, aniżeli pozycję napisaną z polotem i mającą w sobie to „coś”. W dodatku okazało się, że zawiera ona trzy opowiadania, a nie jedną historię.

Na szczęście „Rycerz Siedmiu Królestw” okazał się całkiem miłą, wciągającą z każdą stroną niespodzianką. Spójną tematycznie i klimatycznie z „Grą o tron”. Nowa książka Martina dzieli z „Pieśnią ognia i lodu” wizję świata, w której ważne miejsce mają dawne opowieści, alianse i przymierza pomiędzy rycerskimi rodami, minione bitwy, pamięć o chwale, dziedziczone przypadłości i talenty, system wierzeń i porządek społeczny. „Rycerz ...” jest może tylko mniej cyniczny, oferuje więcej szans na pomyślne zakończenie, ale to dlatego, że akcja jego opowiadań rozgrywa się w czasach pokoju, kilkanaście lat po bitwie na Polu Czerwonej Trawy, która rozstrzygnęła losy królestwa Westeros i utrwaliła panowanie Targaryenów. Nie znaczy to, że nie brak w jego treści zadawnionych uraz, gróźb użycia przemocy czy skomplikowanych intryg. Lecz okoliczności są jednak inne, reguły bardziej przejrzyste. Wojenny chaos prędzej dopuszcza sytuacje, w których wszystkie chwyty są dozwolone, a tu go brak. Na szczęście.

Dzięki temu od początku do końca książki możemy się cieszyć osobą Dunka, głównego bohatera wszystkich opowiadań, giermka jednego z wędrujących ubogich rycerzy, którzy błąkają się po gościńcach, jeżdżąc od turnieju do turnieju, od jednego pana do drugiego, który może im zaproponować służbę i ciepły kąt do spania. Dunka poznajemy w drugim przełomowym momencie jego życia, tuż po śmierci ser Arlana, który go przygarnął i przyuczył do rycerskiego rzemiosła. Pierwszym było ich spotkanie przed laty w Zapchlonym Tyłku, najpodlejszej dzielnicy stolicy Westeros, Królewskiej Przystani. To stąd pochodzi Dunk i to tu najpierw uczył się dbać o własną skórę.

Dunk oczywiście pragnie osiągnąć sukcesy jako rycerz, chociaż nie tyle dla sławy, co po prostu dla jedzenia i pieniędzy (co jest zrozumiałe w przypadku kogoś, kto nie ma stałego źródła utrzymania i miejsca zamieszkania). I dla zwrócenia na siebie uwagi jednego z możnych panów, którego rycerzem mógłby się stać. Cokolwiek spotyka Dunka, przed jakimikolwiek trudnymi wyborami musi on stawać, zawsze zwraca uwagę swoją prostolinijnością i uczciwością, które on sam wyrzuca sobie jako tępotę. A że jest przy tym bardzo sympatyczny i szlachetniejszy niż pozwala na to jego pozycja i status, szybko zaczynamy trzymać za niego kciuki. Do tego dochodzi jeszcze giermek Dunka o bardzo interesującym pochodzeniu, którego nie chce, a potem nie może wyjawić (domyśliłam się o kogo chodzi, ale nie zepsuło mi to zabawy). Zdradzę, że osoba Jaja dodaje przygodom Dunka nieocenionego smaczku.

„Rycerz Siedmiu Królestw” okazał się świetną książką przygodowo-fantastyczną, która po rozwinięciu mogłaby przerodzić się w kolejny westeroski cykl. Ja w każdym razie nie miałabym nic przeciwko temu. Zżyłam się z Dunkiem i z Jajem i chętnie poznałabym ich dalsze losy.

C.W. Gortner, Ostatnia królowa

C.W. Gortner, Ostatnia królowa, tłum. Alina Siewior-Kuś, Wydawnictwo „Książnica”

„Ostatnia królowa” ma nie byle jaką bohaterkę – samą Joannę Szaloną, córkę Ich Katolickich Królewskich Mości, Izabeli Kastylijskiej i Ferdynanda Aragońskiego, którzy zjednoczyli Hiszpanię, wypędzili z niej Maurów oraz wsparli Kolumba. Jako trzecie dziecko z kolei Joanna nigdy się nie spodziewała, że zostanie uznana na spadkobierczynię hiszpańskiego tronu. Stanie się to jej przekleństwem, zniszczy małżeństwo, narazi na lata życia w atmosferze podejrzliwości i strachu. A przecież wszystko mogło się potoczyć całkiem inaczej...

Początkowo „Ostatnia królowa” bardziej przypomina romantyczną bajkę niż dramatyczną w przebiegu powieść historyczną z pełnokrwistymi postaciami. Joanna, obdarzona urodą, niezależnym duchem i inteligencją dziewczyna, zostaje wysłana do Flandrii, by poślubić księcia Filipa Pięknego z rodu Habsburgów. Ten mariaż ma wyłącznie podstawy polityczne, a jednak między Joanną a Filipem budzi się namiętność i uczucie. I trwa. Do czasu. Dla Filipa Joanna nigdy nie była równorzędnym partnerem ani powierniczką, sprawa sukcesji hiszpańskiego tronu tylko pogłębiła ten rys jego charakteru. Z kolei Joanna, pamiętając małżeństwo i wspólne rządy swoich rodziców, nie widzi się tylko w roli ozdoby dworu i bezwolnego pionka w politycznych planach męża. W tym momencie zaczyna się prawdziwy początek tej powieści. To, o czym czytaliśmy do tej pory, było tylko wstępem do dramatycznych losów Joanny, która zyskała przydomek Szalonej. Autorowi zawdzięczamy, że zostały one przedstawione w zgodzie z historycznymi realiami (z niewielkimi wyjątkami wymienionymi w posłowiu), w sposób zajmujący i pozbawiony szablonowości.

Gortner to amerykański pisarz pochodzenia hiszpańskiego, wychowany w Maladze, z wykształcenia magister sztuk pięknych. „Ostatniej królowej” poświęcił aż sześć lat swego życia. Czas ten przeznaczył nie tylko na pisanie, ale i na zapoznawanie się z pracami historyków, a także z dokumentami pisanymi przez współczesnych Joannie. Po niej samej nie zachowały się żadne dzienniki czy zapiski. Siłą rzeczy „Ostatnia królowa” to przede wszystkim fikcja literacka, wypełnienie luk pomiędzy niepodważalnymi faktami wyobraźnią pisarza i jego własną ich interpretacją – coś, na co nie odważyłby się żaden naukowiec. Ale też dlatego na kartach książki Gortnera mamy do czynienia z jakby żywą Joanną, możemy ją poznać, zrozumieć motywy zachowania i nieustępliwość w walce o sprawiedliwość i własne dziedzictwo.

Gortnerowi zawdzięczamy także przedstawienie kolorytu epoki, zwłaszcza specyfiki rządzenia takim królestwem jak Hiszpania, a nawet różnic w obyczajowości i zachowaniu Hiszpanów a mieszkańców Flandrii czy Francji. Do tego zyskujemy wgląd w większe i mniejsze intrygi polityczne tamtych lat, które pokazują zmienianie się układu sił zachodniej części Europy. Jest to tym cenniejsze, że przyswajamy tę wiedzę jakby przy okazji i w zakresie dużo obszerniejszym niż można by sądzić choćby po okładce powieści (jest bardzo ładna i rzuca się w oczy, ale raczej nie sugeruje ambitniejszych treści). Cały czas naszym narratorem pozostaje Joanna, autor nigdy nie przerywa jej nudnym wykładem. Nie ulega też pokusie zrobienia ze swojej bohaterki malowniczej wariatki. Nie wyklucza ze swojej powieści sytuacji kontrowersyjnych, wręcz skandalicznych, czasem dziwacznych, ale przedstawia je z punktu widzenia Joanny, tym samym pozwala jej się bronić.

W „Ostatniej królowej” zrobił na mnie wrażenie i pisarski warsztat Gortnera i jego ujęcie tematu. Dzięki nim tę powieść czyta się szybko, bez zgrzytów i czytelniczych rozczarowań. Z emocjonalnym napięciem, bo życie nie szczędziło Joannie wyzwań. Na pewno nie będzie to ostatnia książka tego autora, po jaką sięgnę.

Cheryl Strayed, Dzika droga. Jak odnalazłam siebie

Cheryl Strayed, Dzika droga. Jak odnalazłam siebie, tłum. Joanna Dziubińska, wyd. Znak Literanova

Na stacji benzynowej zobaczyła okładkę przewodnika. Nie potrafiła zapomnieć widoku górskich szczytów, który na nim widniał. Po kilku miesiącach ruszyła w drogę. Była na życiowym zakręcie, więc i tak nie miała nic do stracenia.

 Widok ze szlaku PCT (fot. ze strony http://ti.org/antiplanner/?p=1703 )

„Dzika droga” nie jest poradnikiem podpowiadającym, jak żyć długo i szczęśliwie. Nie jest to także typowa książka podróżnicza. Ani tym bardziej reportaż. Ani spowiedź z życiowych błędów czy usprawiedliwianie się przed światem z popełnionych świństw. „Dzika droga” jest wszystkim po trochę, a jednocześnie wymyka się tym opisom. Być może dlatego, że do jej powstania przyczyniła się szczerość autorki i jej rozpaczliwa chęć przemiany. Cheryl nie darmo przybrała podczas rozwodu nazwisko Strayed, czyli zbłąkany, pogubiony. Zbyt wczesna i zbyt szybka śmierć matki, skutkująca rozpadem rodziny, wywołała w autorce destrukcyjne, nieprzemyślane odruchy. Cheryl niszczyła to, co pozostało jej najlepszego, w tym własne małżeństwo, szacunek do samej siebie, zdrowie. Pomysł, by latem przejść Pacific Crest Trail, jeden z najdłuższych szlaków turystycznych, ciągnący się od granic Meksyku po Kanadę, okazał się instynktownym sposobem ratunku.

„Choć niepewnie podążałam naprzód, czułam, że robię słusznie, (…). Że być może przebywanie pośród nienaruszonego piękna dzikiej krainy oznaczało, iż ja też mogę powrócić do stanu czystości, bez względu na to, co straciłam i co mi odebrano. Bez względu na to, co zrobiłam innym czy sobie, a także na to, co niestety mnie wyrządzono. (…) Przyroda miała w sobie czystość i jasność, której teraz byłam częścią”. (str. 215)

Dawno już nie sprawiało mi takiej przyjemności podkreślanie ołówkiem co ciekawszych zdań w książce, przemyśleń Cheryl. Nie znaczy to, że „Dziką drogę” wypełniają pseudofilozoficzne zdania-wydmuszki. To bardzo osobista, a jednocześnie konkretna relacja z wędrówki, w której nie brak obtartych nóg, pęcherzy, zbyt ciężkiego plecaka, ślinki cieknącej na widok talerza z frytkami, obaw przed nieznajomymi mężczyznami i pociągiem do tych już lepiej poznanych. „Dzika droga” to szron osiadający rankami na namiocie, dzikie kwiaty i płaty śniegu, odgłosy dzikich zwierząt, a nawet bliskie z nimi spotkania. Fizyczne zmęczenie i radość z prysznica, odkażanie wody z przydrożnych stawów lub noszenie jej na grzbiecie. Spotkania z innymi wędrowcami i decyzje, które trzeba podjąć już teraz. Nagłe odkrycie, że wyczerpanie nie pozwala na roztrząsanie bolesnych zdarzeń z przeszłości.

Zdjęcie mapy z zaznaczonym szlakiem Pacific Crest Trail

O tym, że Cheryl Strayed jest osobą wykształconą i oczytaną można poznać nie tylko po doborze lektur wybranych na wyprawę i czytanych wieczorami w świetle lampki czołówki. Jej książka, powstała dopiero po kilku latach od przejścia PCT, ma przemyślaną kompozycję. Napisana jest prostym językiem, który ma trafić do każdego. Ale to jak Cheryl dawkuje swoje osobiste porażki, jak przeplata je z codziennością na szlaku, jak łączy obie rzeczywistości oraz jak powierza czytelnikom swoje rozważania oraz odczucia – to zamierzona pisarska strategia. Gdy wydaje nam się, że już dostatecznie poznaliśmy autorkę, wtedy właśnie ona otwiera się jeszcze bardziej, dorzuca kolejne szczegóły. Dzieli się swoim bólem, ale też zachwytem nad pięknem świata. Przy tym nie poczuwa się do znajomości jedynej, słusznej prawdy, nie moralizuje. I nigdy nie uważa, że miała prawo postępować źle, bo spotkała ją tragedia. Jej „Dzika droga” ma ludzki wymiar i to właśnie mnie w niej urzekło.

Polska premiera filmu nakręconego na podstawie książki „Dzika droga” planowana jest na 6 lutego 2015. W roli głównej zobaczymy Reese Witherspoon.

Richard Lloyd Parry, Ludzie, którzy jedzą ciemność. Prawdziwa historia dziewczyny, która zaginęła w Tokio, i zła, które ją pochłonęło

Richard Lloyd Parry, Ludzie, którzy jedzą ciemność. Prawdziwa historia dziewczyny, która zaginęła w Tokio, i zła, które ją pochłonęło, tłum. Adriana Sokołowska-Ostapko, wyd. Znak Literanova

Jeśli dziewczyna wsiada do samochodu z ledwie poznanym mężczyzną i ślad po niej ginie, co myślimy? Oczywiście zarzucamy jej lekkomyślność. A gdy jeszcze się dowiemy, że pracowała nocami jako hostessa zabawiająca rozmową biznesmenów i naciągająca ich na drinki? O, to od razu na jej głowę posypią się gromy! Rzecz w tym, że Lucie Blackman nie była jakąś tam sobie hipotetyczną, imprezową dziewczyną. Miała rodziców, siostrę, brata. Serdeczną przyjaciółkę i chłopaka, z którym dobrze jej się układało. Pracę wbrew pozorom raczej nużącą i powtarzalną niż niebezpieczną. No i zaginęła w Japonii, najbezpieczniejszym kraju na świecie, którego obywatele słyną z podporządkowania się regułom i nieprzekraczania raz ustalonych granic. Przynajmniej tak robi 99 procent z nich. A Lucie... po prostu miała pecha.

Richard Lloyd Parry zrobił chyba wszystko, byśmy poznali Lucie najlepiej, jak to możliwe. By stereotypowe myślenie nie przesłoniło nam jej prawdziwej osobowości, niepozbawionej oczywiście wad, ale należącej przecież do sympatycznej, zwyczajnej dziewczyny, która w poszukiwaniu finansowej niezależności udała się na drugi koniec świata. Brytyjski dziennikarz wykorzystuje w tym celu fragmenty dziennika zaginionej, rozmowy z rodziną i bliskimi, szczególnie z Louise, przyjaciółką jeszcze z dzieciństwa, towarzyszącą Lucie w japońskiej przygodzie. To dzięki ich pomocy nakreśla sylwetkę Lucie, wyjaśnia, dlaczego zamieszkała w Tokio i rekonstruuje przebieg ostatniego dnia jej życia. Ponieważ sam jako korespondent londyńskiej gazety mieszka w stolicy Japonii, łatwo przychodzi mu objaśnianie różnych japońskich smaczków obyczajowych i kulturowych. A one jeszcze bardziej pokazują, że szybkie ocenianie czyjegoś postępowania bywa upraszczające i niesprawiedliwe.

Ta wiedza o japońskim społeczeństwie okazuje się jeszcze bardziej przydatna, gdy zostaje zidentyfikowany mężczyzna, z którym Lucie umówiła się na obiad i z którym odjechała w początkowo nieznanym kierunku. Joji Obara okazał się prawdziwym orzechem do zgryzienia dla japońskiej policji przyzwyczajonej do tego, że przestępca sam przyznaje się do winy, a jego rodzina i bliscy publicznie biorą odpowiedzialność za jego czyny i wyrażają skruchę. Ogrom przestępstw Obary potrafi przytłoczyć. Podobnie jak informacje o tym, że jego proceder można było ukrócić wiele lat wcześniej, a Lucie mogła dalej żyć. Bo Lucie zabił nie tylko konkretny człowiek, ale także brak doświadczenia i elastyczności japońskich policjantów przyzwyczajonych do zdyscyplinowanych i szanujących zasady współobywateli. Gdy pojawia się taki człowiek jak Joji Obara, który stawia się poza systemem, najbezpieczniejsze państwo świata nie jest w stanie obronić przed nim nikogo. Autor oczywiście stara się rozwikłać zagadkę Jojiego Obary, naświetlić także jego postać oraz zachowanie - w przeszłości, po aresztowaniu, jak i podczas sądzenia. Relacjonuje również jak zaginięcie, a potem fakt śmierci Lucie wpłynęły na jej bliskich. Jak przebiegały poszukiwania i dlaczego na początku mimo starań przynosiły nikłe rezultaty.

W wyniku wnikliwej pracy Richarda Lloyda Parry'ego powstała książka wciągająca, choć jednocześnie mroczna i przerażająca. A przede wszystkim smutna z wielu powodów. Dla japonofilów będzie ciekawym uzupełnieniem dotychczasowej wiedzy. Ja jednak żałuję, że jej treść nie jest tylko fikcją literacką.

Krystyna Bochenek, Dariusz Krotko, Ludzie czy bogowie - zapowiedź

 Krystyna  Bochenek, Dariusz  Krotko, Ludzie czy bogowie, wyd. AGORA SA

Krystyna  Bochenek  i  Dariusz  Krotko  w  rozmowie  z  27  najlepszymi  specjalistami  w

dziedzinie medycyny i cenionymi badaczami.

Przez kilka lat rozmawialiśmy z lekarzami, bo nie mogliśmy się pogodzić z oskarżeniami,

że są zadufani, przemęczeni, w ciągłej pogoni za pieniądzem. Niemoralni, stracili empatię.

Urynkowieni, zatopieni w procedurach, kontraktach, punkty za leczenie przeliczają na kasę.

Że się wzbogacili, co widać - zbudowali domy, jeżdżą lepszymi samochodami, wakacje

spędzają w ciepłych krajach. Pacjent to klient.

Pytaliśmy: wszyscy, większość czy nieliczni? Kto to jest wielki lekarz? Na jaką nagrodę mogą

liczyć i jak się mierzą z porażkami? Skąd czerpią wzory, kto jest dla nich mistrzem?

Nagradzali naszą ciekawość. Opowiadali o najbardziej intymnych sprawach, często były to

wyznania bardzo poruszające. Chętnie mówili o sensie cierpienia, choroby i o śmierci, z którą

tak często mieli do czynienia.

Szczeklik, Trojanowski, Religa, Kozuschek, Gibiński, Rudowski i inni. Niektórzy już nie żyją, a

zapisy rozmów z nimi są jak testamenty wielkich lekarzy.

Dariusz Kortko


„Ludzie czy bogowie” to książka potrzebna nowym pokoleniom lekarzy. I pacjentom, którzy

powinni wierzyć, że są naprawdę w dobrych rękach.

Krystyna  Bochenek  i  Dariusz  Kortko  przeprowadzili  rozmowy  m.in.  z: dr  Tomaszem

Dangelem  (anestezjologiem),  prof.  Kornelem  Gibińskim  (internistą  i  gastroenterologiem),

prof.  Jerzym  Hołowieckim  (hematologiem),  prof.  Franciszekiem  Kokotem  (nefrologiem,

endokrynologiem),  prof.  Janem  Nielubowiczem  (chirurgie),  prof.  Zbigniewem  Religą

(kardiochirurgiem),  prof.  Witold  Rudowskim  (chirurgiem),  prof.  Henrykiem  Skarżyńskim  

(otolaryngologiem),  prof.  Cezarym  Szczylikem  (onkologiem),  prof.  Michałem  Tenderą

(kardiologiem).

Film „Bogowie” w reżyserii Łukasza Palkowskiego ukaże się na DVD 20 lutego.

(informacja prasowa wydawcy)

Grażyna Jagielska, Korespondent

Grażyna Jagielska, Korespondent, czyta Anna Apostolakis, wyd. Biblioteka Akustyczna

„Korespondent” to moje pierwsze spotkanie z Grażyną Jagielską, autorką „Serca z kamienia” (czeka na swoją kolej) oraz „Anioły jedzą trzy razy dziennie”. Pierwsza z nich jest osobistą, opartą na prawdziwych przeżyciach historią kobiety, żony korespondenta wojennego, którą niepokój o męża zaprowadził ostatecznie do szpitala psychiatrycznego. Jako pacjentkę. Druga dotyczy ludzi, których autorka tam właśnie spotkała – głównie weteranów wojennych, ale także zwykłych osób, które pogubilły się w codziennym życiu. „Korespondent” jest jednak inny, całkowicie fikcyjny, chociaż kto wie, ile ze wspomnień męża Jagielskiej złożyło się na jego powstanie. Opis „Korespondenta” wydaje się całkiem atrakcyjny – małżeńska para, Caroline i Adam Matyasowie, fotografka i dziennikarz, pomiędzy kolejnymi reporterskimi wyprawami zatrzymują się ponownie w Indiach. Tam, w swoim ulubionym azylu, w domu niejakiej Gopalowej, z ust innego lokatora, najemnika o barwnej przeszłości poznają historię pewnego zaginionego w Afganistanie korespondenta. Chociaż ta opowieść fascynuje oboje małżonków, to Caroline postanawia ruszyć śladami dziennikarza i poznać jego losy.

Niestety, w tym miejscu, w którym mogłoby się wiele rozstrzygnąć i wydarzyć, „Korespondent” się kończy. Co dla mnie niezrozumiałe, większość fabuły „Korespondenta” obejmuje pobyt w Indiach głównych bohaterów, ich zastanawianie się nad perypetiami pewnego malarza, również lokatora Gopalowej, chodzenie po ulicach, posiłki, robienie zdjęć (to Caroline), rozważania o zarazie itp. Dodatkowo opowieść zyskuje całkiem niepotrzebnych narratorów – Gopalową i jej męża – którzy niczego nie wprowadzają do akcji, a nawet zaciemniają ją i powodują, że jeszcze trudniej nabrać jej rozpędu. Mija sporo czasu, zanim po raz pierwszy usłyszymy o zaginionym korespondencie. I jeszcze więcej zanim coś zacznie się w związku z tym dziać. Tylko po to, by ostatecznie pozostać z niczym. No, może poza uczuciem nabicia w butelkę.

Z „Korespondenta” z pewnością dowiemy się, że praca reportera wojennego nie zawsze jest pasmem przygód, że częstsze są okresy nudy i wyczekiwania aż coś drgnie w jednym z zapalnych regionów świata, a do wielu umówionych spotkań z rozmówcami po prostu nie dochodzi. Tym samym nie powstają artykuły i wywiady. Szkoda tylko, że Jagielska skupiła się tylko na tym aspekcie. I na pobycie swoich bohaterów w Indiach. Nie oczekiwałam, że znajdę w jej książce taką samą wiedzę o świecie, którą można znaleźć w reportażach, bo w końcu to inny typ literatury. I rzeczywiście jej tam nie ma. Za to jest indyjska codzienność pokazana przede wszystkim oczami Gopalowej, niespecjalnie ciekawa i nie mająca wiele wspólnego z głównym wątkiem powieści (a przynajmniej z tym wątkiem, który ja uważam za główny i który powinien zostać rozwinięty, a nie tylko zasygnalizowany).

Chociaż uwielbiam audiobooki, „Korespondenta” wysłuchałam z trudem i z największą niecierpliwością. Całkowicie mnie zawiódł. Nawet głos Anny Apostolakis nie mógł tu już niczego naprawić. Jeśli dana historia jest kiepska, nie pomoże jej najlepszy lektor. I nie sądzę bym miała inne odczucia po lekturze papierowej wersji. Szkoda.

Monika Kuhnke, Włodzimierz Kalicki, Sztuka zagrabiona. Uprowadzenie Madonny

Monika Kuhnke, Włodzimierz Kalicki, Sztuka zagrabiona. Uprowadzenie Madonny, wyd. AGORA

„Sztukę zagrabioną” czyta się jak kryminał, z napięciem, jednak bez gwarancji na satysfakcjonujące rozwiązanie sprawy. Autorzy rekompensują ten niezależny od nich brak wieloma interesującymi faktami, najbardziej prawdopodobnymi hipotezami i mnogością fotografii – osób, miejsc, zagrabionych dzieł sztuki, dokumentów. Autorski duet sam w sobie jest ciekawy i nieprzypadkowy. Monika Kuhnke to historyczka sztuki specjalizująca się w problematyce strat wojennych i biorąca czynny udział w odzyskiwaniu dóbr kultury zaginionych podczas drugiej wojny światowej. Włodzimierz Kalicki jest pisarzem i reporterem, który m.in. zajmował się dociekaniem powojennych losów dzieł sztuki ukradzionych przez nazistów. Razem napisali książkę, która omawia kilkanaście przypadków bezczelnych kradzieży, kilku szczęśliwych trafów i przykładów ludzkiej przyzwoitości. Częściej jednak urwanych przez śmierć tropów, niewykorzystanych okazji, wypierania się przeszłości oraz tajemnic, których rozwikłanie być może dopiero nastąpi.

Niobe z Nieborowa, I w. n.e, rzymska kopia greckiego oryginału z IV w. p.n.e.

 Ocalała schowana w kupie węgla.

„Sztuka zagrabiona” jest również przystępnie napisanym krótkim przewodnikiem po sztuce gromadzonej w Polsce latami, a niszczonej w ciągu kilku chwil pod obcasem żołnierskiego buta, rzucanej na podłogę, przerabianej na banalna biżuterię, służącej jako opał. A także tej wybieranej do wywiezienia jako wartościowa dla germańskiego ducha lub po prostu ordynarnie zabieranej do kieszeni lub plecaka jako pamiątka z wojny. To także przybliżenie postaci i kariery artystów, zwłaszcza malarzy, historie nabywców ich dzieł oraz tych, którzy podczas wojny próbowali ograniczyć skalę kradzieży i zniszczeń. Ich sukcesem niewątpliwie było uratowanie „Bitwy pod Grunwaldem” Matejki czy mniej od tego malowidła znanego, za to liczącego niemal dwa tysiąclecia popiersia Niobe, własności Czartoryskich. Kuhnke i Kalicki nie zapomnieli także o czarnych charakterach – niemieckich naukowcach, oficerach, funkcjonariuszach SS, którzy gorliwie wypełniali rozkazy, nie wahając się korzystać z okazji.

.

Piękna Madonna z Torunia, przełom XIV/XV wieku. Zaginiona. Zastąpiona kopią.

Przyznaję, na początku przeszkadzały mi niektóre nadmiernie rozbudowane zdania. Później zupełnie przestałam zwracać na nie uwagę. Przyzwyczaiłam się do stylu, to raz. A dwa – wciągnęło mnie to, o czym czytałam. Dwa pierwsze rozdziały poświęcone obrazom „Pomarańczarka” i „Praczka” ze względu na fakt, że dotyczyły przykładów malarstwa, a ich zakończenie miało podobny przebieg, sugerowały pewien schemat, który jednak nie potwierdził w dalszych częściach książki. Tym, co mnie najbardziej zaskoczyło podczas lektury, był nikły poziom mojej wiedzy o zasobach dóbr kultury własnego kraju. O istnieniu większości dzieł sztuki, o których wspominają Kuhnke i Kalicki nie miałam pojęcia. Koło niektórych z nich np. w warszawskich Łazienkach czy pałacu w Wilanowie przeszłabym, rzucając tylko okiem. Nie zdając sobie sprawy, że oglądam je tylko dzięki czyjejś pomysłowości i determinacji. O wiedzy na temat ich wartości, choćby finansowej, nie wspomnę. Do głowy też nie przyszłoby mi pojechać szukać czegoś ciekawego do zwiedzania w Płocku. Nie wiedziałabym też, jak bardzo wojna i okres powojenny pozbawiły Polskę materialnych przejawów kultury i sztuki.

Portret Chopina autorstwa Ambrożego Mieroszowskiego, 1829. Zaginiony.

 

Kuhnke i Kalicki zrobili kawał dobrej roboty. Lekturą „Sztuki zagrabionej” pozwalają spojrzeć na historię z innej perspektywy, poznać jeszcze inne jej aspekty i dostrzec w - na szczęście coraz mniej nudnych i zakurzonych - muzeach skarbnice naszego dziedzictwa. Które możemy oglądać lub nie – nasz wybór, a nie złodzieja, który trzyma je ukryte w bankowych sejfach lub w prywatnej kolekcji. Oczywiście żal, że nie wszystkie cenne przedmioty powróciły do Polski. Że nie wiadomo, czy ktoś je przechowuje czy dawno temu uległy zniszczeniu. Dlatego pamiętajmy o Pięknej Madonnie z Torunia, obrazach przedstawiających Chopina i jego bliskich czy „Portrecie młodzieńca” przypisywanego Rafaelowi. Może gdzieś, kiedyś wypatrzy je ktoś z nas. Oby.

Wesołych Świąt!

Wesołych Świąt, szczęśliwego Nowego Roku i radosnego czytania!!!

Za oknem ciemno,

cichutko puszyste ścielą się płatki.

Niech serca się z sercem podzielą

jak wigilijnym opłatkiem.