Ransom Riggs, Osobliwy dom pani Peregrine

Ransom Riggs, Osobliwy dom pani Peregrine, tłum. Małgorzata Hesko-Kołodzińska, wyd. Media Rodzina

„Osobliwy dom pani Peregrine” wyróżnia się na tle powieści, czy to młodzieżowych czy to tych dla dorosłych. Jej okładka ma w sobie taką tajemniczość i posępność, które zdają się krzyczeć: zajrzyj do mnie! zajrzyj! Podobnie działa tytuł z pomysłowo użytym, rzadko spotykanym przymiotnikiem „osobliwy” i zagadkowa fotografia małej, pozbawionej uśmiechu dziewczynki, która lekko unosi się nad ziemią. To jedno z wielu biało-czarnych zdjęć, które ilustrują tę książkę w środku. Co ciekawe pochodzą one z prywatnych kolekcji i poza niewielkimi poprawkami nie zostały poddane obróbkom technicznym. Riggs robi wszystko, by dla nas stały się częścią fabuły i trzeba przyznać, udaje mu się to znakomicie.

Siłą tej powieści przez dłuższy czas jest jej niejednoznaczność i zagadkowy charakter. Podoba mi się, że tak trudno od razu ją sklasyfikować i przyporządkować do konkretnego typu literatury. Mam ona w sobie elementy fantastyki, a nawet horroru, pewne cechy powieści skoncentrowanej na odkrywaniu rodzinnych sekretów i szczyptę prozy wojennej, choć wszystko w nie za dużych dawkach. Ale długo nie wiadomo, które z nich przeważą nad innymi, czy pewne wątki się rozwiną i jakie niespodzianki przygotował dla czytelników i swojego głównego bohatera autor.

Bohaterem tym jest młody chłopak, Amerykanin imieniem Jakob, mocno związany ze swoim dziadkiem. To on raczył go niesamowitymi opowieściami z czasów swojej młodości o sierocińcu na pewnej walijskiej wyspie i atmosferze radości i bezpieczeństwa, która tam panowała. O ochronie przed wojną i potworami, którą to miejsce zapewniało. W historyjkach tych mieszał prawdę ze zmyśleniem. Tak przynajmniej myślał Jacob, dopóki nie jego dziadek nie zmarł w dziwnych okolicznościach, a on sam zaczął obawiać się, że postradał rozum. By dowiedzieć się czegoś więcej o dziadku, zrozumieć jego nieprawdopodobne opowiastki i w końcu zlikwidować ich wpływ na swoje postrzeganie rzeczywistości, Jakob udaje się na walijską wyspę, gdzie znajdował się sierociniec prowadzony przez panią Peregrine.

Cieszy, że po dojściu do tego punktu aura niesamowitości nadal się utrzymuje. Nic nie jest od razu dla Jakoba pewne i zrozumiałe. Powoli przedziera się on przez kolejne fakty, a raczej przez same niewiadome. Tak jest mniej więcej przez trzy czwarte książki. Reszta nie ma już takiej mocy, zmienia się w opowieść przygodową, opartą na walce dobra ze złem. W moim odczuciu wyjaśnienie poszczególnych wątków nie poszło autorowi tak dobrze, jak wcześniejsze podsycanie naszej ciekawości i budowanie nastroju. Z jednej strony doceniam Riggsa za to, że wpadł na oryginalny pomysł co do charakteru podopiecznych pani Peregrine, zamiast eksploatować elfy, wróżki czy chociażby kosmitów. Z drugiej strony konflikt w ich wewnętrznym świecie wypada dość blado w porównaniu z większą częścią fabuły. Wydaje się naciągany i przeznaczony raczej dla niewyrobionych czytelników, czyli rzeczywiście młodzieży.

W księgarniach jest już dostępna kontynuacja „Osobliwego domu...” - „Miasto cieni”. Chociaż trochę zmęczyła mnie końcówka pierwszego tomu, nie mogę powiedzieć, że wiem, czego mogę się spodziewać po drugiej części. Muszę wprost przyznać, że Ransom Rigss – mimo niedopracowania tematu w satysfakcjonujący mnie sposób - umie zaintrygować. A to już coś. Dlatego się nie zarzekam, że na pewno nie sięgnę po ciąg dalszy. Czy będzie warto? To się okaże.

Rohinton Mistry, Delikatna równowaga

Rohinton Mistry, Delikatna równowaga, tłum. Krzysztof Umiński, wyd. Drzewo Babel

„Delikatna równowaga” może przestraszyć objętością, ale zaręczam, gdy już zacznie się ją czytać i pozna bliżej jej bohaterów, wyrywa z rzeczywistości i przenosi głęboko w swój świat. Sprawia, że staniemy się nieczuli na to, co dzieje się wokół i na upływ czasu. Przynajmniej tak „Delikatna równowaga” podziałała na mnie. Widocznie jednak więcej osób ma podobne odczucia do moich, skoro BBC umieściła właśnie ten tytuł na liście „100 książek, które musisz przeczytać przed śmiercią”.

Na pewno „Delikatna równowaga” ma silną wymowę społeczno-obyczajową. Mocno i wyraziście pokazuje, że Indie to nie tylko intensywne barwy, morze kwiatów, tłumy śpieszące do świątyń, piękne zabytki i egzotyczne potrawy. Ale przecież nie brakuje książek, zwłaszcza wielu znakomitych reportaży o tym kraju, które opisują tę samą nędzę, uprzedzenia, wyzysk i bezprawie, co Mistry.

Najważniejsi w „Delikatnej równowadze” okazują się ludzie, których autor wybrał na bohaterów. To ich zmagania z losem, a raczej z regułami narzuconymi przez silniejszych i bezwzględniejszych, potrafią tak mocno pochłonąć. Wśród nich jest dwóch krawców, którzy w dużym mieście szukają lepszej okazji na zarobek. Kobieta w średnim wieku, która próbuje zachować niezależność i samodzielność finansową od rodziny. Oraz student, który w tragicznych okolicznościach utracił przyjaciela. Ścieżki tej czwórki przetną się dosyć szybko, ale ich historie będziemy poznawać stopniowo. Ich przeszłe i przyszłe doświadczenia okażą się silnie powiązane z jakimś wycinkiem indyjskiej rzeczywistości. Niejako wbrew im samym, bo Maneck, Dina, Om i Ishvar starają się żyć spokojnie, na uboczu i robić swoje.

Indie lat 70. według Mistry to kraj, gdzie prawo staje po stronie silniejszych, eksperymenty społeczne władzy – np. oczyszczanie miast z żebraków i zapewnianie im pracy – prowadzą do jeszcze większego wyzysku i nędzy, a tradycyjne układy są silniejsze niż nowe zasady. To tu policjanci nie tylko muszą słuchać absurdalnych rozkazów, ale i wciąż przekładać własne interesy nad potrzeby ludzi, którym mają pomagać (bo dzieci potrzebują dodatkowych lekcji, a to kosztuje). A tymczasem skuteczną ochronę przed bezprawiem może zapewnić za stosowną opłatą szef miejskiego półświatka.

Bohaterowie Mistry nie mają w sobie nic heroicznego, nadludzkiego. Gdybyśmy nie znali młodzieńczych losów Diny, zraziłaby nas do siebie nieufnością i opryskliwością. Młody Om bywa zbyt gwałtowny i wybuchowy, jego stryjek znowuż zbyt spokojny i ugodowy. Maneck, który szybko nawiązuje z nimi nić porozumienia, nie zna klucza do serca własnego ojca. A wraz z nim utracił radość z przebywania w krainie swojego dzieciństwa. Oprócz nich w powieści Mistry nie brakuje barwnych, wielowymiarowych postaci drugoplanowych, wśród których wyróżnia się postać kalekiego żebraka, zbieracza włosów czy nieszczęsnego tresera małp.

„Delikatna równowaga” ogólnie rzecz biorąc opowiada o tym, jak istotna jest wzajemna życzliwość i troska, gdy przychodzi nam żyć w nieszczególnie sprawiedliwym świecie. To także opowieść o cywilizacyjnych przemianach, z których jedne następują zbyt szybko, usuwając ludziom grunt spod nóg, a inne, te najbardziej wyczekiwane, zbyt wolno. Na nie może nie mamy większego wpływu, na dobre relacje z innymi ludźmi - tak. I to jest właśnie ten sposób na zachowanie tytułowej delikatnej równowagi między rozpaczą i nadzieją, które dotykają bohaterów Mistry. Oraz nas samych.

Paul Glaser, Tańcząc z wrogiem

Paul Glaser, Tańcząc z wrogiem, tłum. Norbert Radomski, wyd. Dom Wydawniczy REBIS

Nie wiem, dlaczego założyłam, że „Tańcząc z wrogiem” jest całkowicie fikcyjną historią. Tymczasem jej bohaterka, Rosie Glaser, istniała naprawdę i rzeczywiście uczyła tańczyć esesmanów w Auschwitz. To jednak tylko jedno z jej przeżyć, krótki epizod wojennych lat, z których Rosie trzy i pół roku spędziła w obozach przejściowych i koncentracyjnych. Losy Rosie są niezwykłe nie tylko przez to, że przeżyła wojenny koszmar (w tym wrzucanie trupów do pieców krematoryjnych), ale także przez to, jak jej się udało tego dokonać. Czasem była to znajomość niemieckiego wyniesiona z dzieciństwa, innym razem wrodzona przedsiębiorczość i pewna zuchwałość doprawiona łutem szczęścia. I oczywiście umiejętność tańczenia powiązana z otwartością na ludzi, towarzyskością i łatwością nawiązywania kontaktów. Bez tych cech Rosie nie mogłaby przed wojną stać się tak wziętą nauczycielką tańca i właścicielką własnej szkoły. Bez nich nie potrafiłaby poradzić sobie w kolejnych obozach, przekonywać esesmanów o swojej szczególnej przydatności i umiejętnościach. To prawda, że z niektórymi nawet romansowała i dawała im odczuć, że widzi w nich ludzi, nie okrutne bestie. Co ciekawe te jej odczucia wydają się szczere, jakkolwiek nam wydawałyby się kontrowersyjne. Pamiętajmy jednak, że z 1200 osób, które przybyły razem z nią do Auschwitz, przeżyło tylko osiem. I to takimi informacjami powinniśmy się bulwersować.

Osobowość i dzieje Rosie przybliża nam jej bratanek Paul Glaser. Bynajmniej nie zawodowy pisarz czy łowca chwytliwych historii. Tylko dojrzały, ustatkowany człowiek zaskoczony prawdą o pochodzeniu i rodzinie własnego ojca, który latami uparcie zachowywał milczenie na ten temat. Dlatego „Tańcząc z wrogiem” ma dwójkę bohaterów – autora, który krok po kroku przedstawia swoje odkrycia na temat żydowskich korzeni i nieznanych krewnych oraz Rosie, jego ciotkę, z którą z powodu rodzinnego konfliktu udało mu się porozmawiać ledwie dwa razy za jej życia. Mimo to, korzystając obficie z jej pamiętników i korespondencji, przedstawia jej losy w postaci relacji prowadzonej w pierwszej osobie. A zaczyna nie od wojny, ale dużo wcześniej, byśmy poznali, jak rozwijał się niezależny charakter Rosie w warunkach pokoju.

Wolałabym oczywiście, by to sama Rosie bezpośrednio opowiedziała swoją historię. Bez względu na to nie mogłam się oderwać od „Tańcząc z wrogiem”. Przede wszystkim z powodu samej bohaterki. Wręcz nieprawdopodobne jest to, że Rosie nigdy nie przejawiała mentalności ofiary. Jej listy z obozu przejściowego do wspierającego ją i jej rodziców małżeństwa są grzeczne, ale konkretne. Te do rządu holenderskiego w sprawie zwrotu majątku zabranego rodzicom wyrażają nieustępliwość i niezgodę na regulacje prawne, które to uniemożliwiały. Decyzja o zamieszkaniu poza granicami rodzinnego kraju, który tak łatwo pozbył się jej i innych obywateli żydowskiego pochodzenia, budzi szacunek.

Tu warto zaznaczyć, że wspomnienia ciotki odsłoniły Paulowi Glaserowi (i czytelnikom również) inny od oficjalnie przyjętych obraz Holandii pod okupacją niemiecką. Szokujący i haniebny, nawet jeśli aresztowana razem z matką Rosie była częstowana przez policjantów herbatą i ciastem, a potem odwieziona wygodnym autem pod bramę obozu przejściowego. Przy statystykach, na które powołuje się Glaser, to uprzejmość traci swoje zwykłe znaczenie. Według nich podczas wojny zginęło aż 72 % populacji holenderskich Żydów, najwyższy odsetek z krajów sąsiadujących (łącznie z Niemcami). Osiągnięty przy udziale zwyczajnych ludzi i rządu holenderskiego, który wyparł się wszelkiej odpowiedzialności po zakończeniu wojny *.

„Tańcząc z wrogiem”, opowiadając o dziejach jednej osoby, tak naprawdę chroni od zapomnienia innych Holendrów, tych o „nieodpowiednich” przodkach i religii. Ich tragedia i śmierć są nie mniej ważne czy wstrząsające tylko dlatego, że okupacja Holandii zaczęła się później niż w Polsce i miała lżejszy przebieg. Osobisty charakter „Tańcząc z wrogiem” zamiast dat, faktów i bezdusznych cyfr pozwala poznać konkretnych ludzi. To naprawdę bezcenne, dlatego polecam „Tańcząc z wrogiem” jak najbardziej.

* Tu mała uwaga o rządzie bułgarskim, sojuszniku Hitlera, który kilkakrotnie i skutecznie odmówił wydania swoich obywateli pochodzenia żydowskiego, a tym samym ocalił im życie. Co prawda nie miał takich samych skrupułów wobec Żydów z terenów przez siebie okupowanych.

Mary Ann Shaffer i Annie Barrows, Stowarzyszenie Miłośników Literatury i Placka z Kartoflanych Obierek

Mary Ann Shaffer i Annie Barrows, Stowarzyszenie Miłośników Literatury i Placka z Kartoflanych Obierek, tłum. Joanna Puchalska, wyd. Świat Książki

„Stowarzyszenie Miłośników Literatury i Placka z Kartoflanych Obierek” nie jest żadną nowością. Wydano ją pięć lat temu i znalazłam ją szczęśliwym trafem na bibliotecznej półce. Przekonał mnie do niej nie ekstrawagancki tytuł, ani niepozorna okładka, ale opis, że część akcji rozgrywa się na wyspie Guernsey i ma związek z niemiecką okupacją podczas wojny. Tak się składa, że jedna z moich przyjaciółek, które od lat mieszkają w Wielkiej Brytanii namawiała mnie kiedyś na spędzenie wspólnych wakacji właśnie na Guernsey. Plan nie doszedł do skutku, ale przynajmniej dzięki tej propozycji dowiedziałam się, że takie miejsce w ogóle istnieje. Guernsey to jedna z Wysp Normandzkich. Chociaż leżą one blisko francuskiego wybrzeża, są terytoriami zależnymi od Wielkiej Brytanii, co w praktyce wygląda dość ciekawe. Ale, ale! Zainteresowanych odsyłam do encyklopedii bądź wikipedii. Albo do książki Mary Ann Shaffer, która przedstawi historię Guernsey w o wiele zabawniejszy, cięty sposób.

„Stowarzyszenie ...” należy do rzadkiego gatunku powieści obyczajowych, w których mamy do czynienia z całym wachlarzem postaw, losów, zbiegów okoliczności i wątków, z których te miłosne wcale nie są ważniejsze od innych. Cechuje je wewnętrzne ciepło i urok, ale pozbawione są ckliwości. Ich celny dowcip nie bywa dosadny i nie wyklucza dramatyzmu przeżyć. Czytając takie powieści, mamy wrażenie dyskretnego uczestnictwa w czyimś życiu. Niestety nie trafiam na takie książki zbyt często. Być może jest ich po prostu niewiele, bo może trudniej jest tworzyć fabułę, która ma przyciągać, a jednocześnie opowiadać o całkiem fikcyjnej zwyczajności. Do tej pory natknęłam się na ledwie dwa nazwiska autorów parających się takim pisarstwem – Alexandra McCall Smitha oraz Mary Wesley.

Szkoda, że Mary Ann Shaffer nie stworzy, podobnie jak oni, więcej niż jedną powieść. Już przy pisaniu „Stowarzyszenia...” musiała jej pomóc siostrzenica, pisarka książek dla dzieci, Annie Barrows (która popsuła zamysł ciotki, bo zajęła się wątkiem romansowym kosztem innych, co widać zwłaszcza w zakończeniu). W roku wydania „Stowarzyszenia ...” Shaffer zmarła na chorobę nowotworową. Była nie tylko autorką tej powieści, ale też księgarzem, redaktorką i bibliotekarką. Bez jej wiedzy i miłości do książek „Stowarzyszenie...” nie mogłoby być powieścią taką, jaką jest. Pełną ciekawostek i trafnych uwag o książkach, czytelnikach, księgarzach. I wypełnioną ujmującymi sylwetkami ludzi, dla których czytanie stało się ważną częścią życia. „Stowarzyszenie ...” nie ma w sobie nic pompatycznego, ale w jakiś sposób jest hołdem dla tych, którzy za niezbędne do przeżycia uznali prócz oddychania i jedzenia również lektury.

Główna bohaterka, Juliet Ashton, jest autorką poczytnej kolumny w gazecie i właśnie wydanej książki. Jest też rozsmakowaną w literaturze, pełną ciepła, poczucia humoru i serdeczności kobietą, którą chciałoby się mieć za przyjaciółkę. Taka właśnie Juliet nie mogłaby nie docenić istnienia niezwykłego klubu literackiego, który pomógł przetrwać (dosłownie) niemiecką okupację kilkorgu mieszkańców wyspy Guernsey. Niezwykłego, bo wcześniej większość jego członków nie miała żadnej książki w ręku, a ich spojrzenie na literaturę – od poezji, filozofię po powieści – jest świeże i pozbawione czołobitności wobec uznanych autorytetów (bywa, że także bardzo zabawne). Juliet nawiązała kontakt ze stowarzyszeniem przez przypadek, oczywiście dzięki książce. Jeden z tomów z jej prywatnej biblioteczki zniszczonej podczas wojny, razem z adresem na karcie tytułowej, trafił w ręce pewnego hodowcy świń z Guernsey. Był to początek długiej i wyczerpującej korespondencji, która dała początek wielu przyjaźniom, ściągnęła Juliet na wyspę i pozwoliła jej poznać wojenną rzeczywistość tego miejsca.

Książka Mary Ann Shaffer nie unika opowiadania o trudnych, czasem dramatycznych chwilach. Ale jednocześnie jest jedną z bardziej optymistycznych opowieści, jaką znam. Sprawy małe i wielkie przedstawione są w niej z taką samą wagą, a zwyczajność i życzliwość są tak samo atrakcyjne, jak w opowieściach awanturniczych najbardziej brawurowe przygody. Czy wspomniałam już, że książka składa się niemal z samych listów? Ta formuła fantastycznie się tu sprawdza. A co do Annie Barrows – niech jej ciotka wybaczy. Bo ja nie potrafię.

John Sweeney, Korea Północna. Tajna misja w kraju wielkiego blefu

John Sweeney, Korea Północna. Tajna misja w kraju wielkiego blefu, tłum. Małgorzata Halaba, wyd. Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA

Reporter John Sweeney chciał pokazać widzom BBC prawdę o reżimie rodziny Kimów. Ponieważ jako dziennikarz nie zostałby wpuszczony do rządzonego przez nich kraju, podał się za profesora London School of Economics i wjechał do Korei Północnej w ramach wycieczki studenckiej. Owocem tej podróży był (częściowo kręcony z ukrycia) dokument obejrzany przez miliony ludzi, także na kanale YouTube, oraz ta właśnie książka, w której autor do ostatniej strony wykorzystuje wszelkie najnowsze doniesienia i opracowania na temat Korei Północnej, jakie pojawiały się do 2013 roku. Jednak za swój wysiłek Sweeney został... zwolniony z pracy! Zarząd BBC i LSE uznali, że dziennikarz zachował się nieetycznie, wykorzystując towarzystwo studentów. Tym, o co Sweeneyowi najbardziej chodziło – los zwykłych Koreańczyków, ich nędza bytowa i kulturalna, życie na skraju głodu, w warunkach kojarzących się ze średniowieczem – nie wywołało we władzach BBC i uczelni aż takiego oburzenia *.

Można nie wnikać w to, co się dzieje w takich krajach jak Korea Północna. Brać za dobrą monetę statystyki podawane przez ich władze. Można wzruszać ramionami przy opowieściach kolejnych uciekinierów, widzieć w nich histeryczną reakcję i przesadę. Książka Sweeneya jest niewygodna, uwiera, bo obnaża niewygodną prawdę o tym, że nasza niewiedza nie powstrzymuje nikogo przed dręczeniem i zabijaniem swoich obywateli. A może nawet do tego zachęcić. W przypadku Korei Północnej to nie prawa człowieka spędzają sen z powiek rządom innych państw, tylko ewentualne zagrożenie nuklearne. Nikomu nie zależy, by to jedne z najnędzniejszych państewek na świecie przestało istnieć. Jego koniec oznaczałby wiele problemów dla układu sił w regionie, zwłaszcza dla Chińczyków. Mógłby też poważnie obciążyć gospodarkę proamerykańskiej Korei Południowej, o wiele bardziej niż miało to miejsce w przypadku zjednoczenia Niemiec.

John Sweeney mówi o tym wszystkim wprost i z dużą odwagą. Nie łagodzi tonu, nie bawi się w delikatność. Widać, że nie ufa totalitaryzmom w żadnej postaci. Koreę Północną nazywa wprost krajem wielkiego blefu, jego stolicę Pjongjang – Miastem Zombie, a rodzinny klan Kimów – mafią stosująca gangsterskie metody. I potrafi każde z tych stwierdzeń udowodnić. Jego książka to nie tylko zapis przebiegu turystycznej wycieczki i bezpośrednie obserwacje. To także wyciągi i cytaty z najróżniejszych książek i dokumentów (dostępnych też w internecie), skrócona historia kraju i opis działania kolejnych przywódców z rodziny Kimów, relacje uciekinierów, w tym więźniów łagrów i porwanych obywateli innych krajów, a nawet pewnego członka IRA, który na terenie Korei Północnej szkolił się w zakładaniu materiałów wybuchowych.

Czasami tych dodatkowych materiałów i informacji wydaje się być aż za dużo, ale bez nich nie mielibyśmy tak szerokiego spojrzenia na Koreę Północną. Razem wszystko wzięte to dobra odtrutka na tumiwisizm i naiwność w ocenie tego kraju. Kogo to nie przekona, niech pamięta, że jedynym ciepłym i niepozbawionym nawet na chwilę elektryczności miejscem w Korei Północnej, na jakie natrafił w marcu Sweeney, było mauzoleum z ciałami Kim Ir Sena i jego syna Kim Dzong Illa. Zabalsamowanie tego ostatniego kosztowało około milion dolarów w czasie, gdy mieszkańcy północy kraju jedli trawę i obgryzali korę z drzew, dochodziło do aktów kanibalizmu, a ludzie masowo umierali z głodu. To miało miejsce ledwie kilkanaście lat temu. I może się w każdej chwili powtórzyć.

* W przypadku LSE dziennikarz podaje jako powód intratne finansowo dla szkoły kontrakty na nauczanie przedstawicieli chińskiego rządu.

Wywiad z Johnem Sweeneyem na portalu NaTemat:

http://natemat.pl/118965,nagral-z-ukrycia-zycie-w-korei-polnocnej-stracil-prace-w-bbc-john-sweeney-w-polsce-lepiej-mnie-rozumiecie 

Film dokumentalny Johna Sweeneya wyemitowany  przez BBC

Elizabeth Gilbert, Botanika duszy

Elizabeth Gilbert, Botanika duszy, tłum. Ewa Ledóchowicz, wyd. Dom Wydawniczy Rebis

Sztandarowy bestseller Elizabeth Gilbert, czyli „Jedz, módl się, kochaj”, znam tylko w wersji filmowej. Paradoksalnie bohaterka „Botaniki duszy” również rusza w świat, a konkretnie na Tahiti. Jednak nie po to, by poznać siebie. Alma Whittaker od dzieciństwa wie, kim jest i czego chce. Zagadką są dla niej co najwyżej inni ludzie. Nie jest to jedyna różnica odgradzająca od siebie te dwie historie. Tym właśnie Elizabeth Gilbert pozytywnie mnie zaskoczyła jako pisarka. Udało jej się stworzyć zupełnie inny typ bohaterki, oprzeć pokusie powielenia chwytliwego schematu, by napisać powieść tak odmienną od tytułu w końcu najbardziej kojarzonego z jej nazwiskiem.

Hmm, wiem, że nie powinnam wyrokować na podstawie adaptacji filmowej, ale „Botanika duszy” wydaje mi się nawet ambitniejsza od „Jedz, módl się, kochaj”. A na pewno dała Gilbert większe pole do popisu. Przykładem może być fakt, że autorka tak sugestywnie opisała życie Almy, dziewiętnastowiecznej botaniczki, że przyznam szczerze, musiałam sprawdzić, czy przypadkiem nie istniała ona w rzeczywistości. O dziwo okazało się, że jest tworem wyobraźni. Bardzo bogatej wyobraźni i dobrze przygotowanej do zadania. Co prawda nie jestem ekspertem od dziewiętnastowiecznych badań naukowych, w tym botanicznych, i ówczesnego stylu życia, ale nie wyczułam w prozie Gilbert prześlizgiwania się po powierzchni i kierowania fabułą tak, by czytelnik bardziej zwracał uwagę na stan emocjonalny opisywanej postaci niż na jej otoczenie. Co zdarza się niektórym autorom niezbyt zorientowanym w realiach epoki, w których umieszczają swoich bohaterów, lub w dziedzinie, w której mają być oni ekspertami i pasjonatami.

„Botanika duszy” opisuje życie Almy Whittaker począwszy od narodzin. Skupia się również na osobie jej ojca, co ma nam uświadomić, jak wielki miał on wpływ na kształtowanie się osobowości córki. I jakie dał jej możliwości rozwoju. Alma nigdy nie była ładna, nawet jako dziecko. Ale od początku cechował ją bystry, ścisły umysł i ciekawość tego, jak został skonstruowany świat. Zawsze świetna w nauce, dociekliwa, przeprowadzająca własne badania. Zamiast nowymi sukniami, wolała zajmować się mikroskopem. Doceniana przez oboje rodziców, nie podlegała z ich strony tresurze zachowania odpowiedniego dla młodych panien oczekujących na zamążpójście. Owszem, miała znać zasady dobrego wychowania, miała wymagać od siebie więcej niż od innych, ale nigdy nie usłyszała, że jej zainteresowania są złe, głupie czy zbędne. Wyzwaniem dla Almy będą jej własne uczucia oraz emocje innych ludzi, które nie zawsze będzie umiała przeniknąć i zrozumieć. Pierwszy poważny ferment w jej życie wprowadzi nieprzenikniona Prudence, jej przybrana siostra. Późniejszy i dużo poważniejszy w skutkach - genialny rysownik roślin Ambrose Pike, który stanie jej się dużo bliższy niż mogłaby się tego spodziewać. I jednocześnie dalszy. To jego śladem Alma ruszy na Tahiti, by poznać prawdę o jego sercu i psychice.

Myliłby się jednak ten, kto uznałby „Botanikę duszy” za romans, erotyk czy błahą rozrywkę. To raczej zajmujący obraz jednego, dobrze przeżytego i spełnionego życia. Ciągłego rozwoju i pasji. Odwagi, by stawić czoła temu, co może zaboleć. Pochwała umysłu, nie emocjonalnego rozchwiania. Piękny portret nietuzinkowej kobiety! Zachwycający!

PS. Pod tym linkiem znajdziecie fragment powieści 

http://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kultura/ksiazki/1575559,1,fragment-ksiazki-botanika-duszy.read?backTo=http://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kultura/ksiazki/1575305,1,recenzja-ksiazki-elizabeth-gilbert-botanika-duszy.read

George R.R. Martin, Rycerz Siedmiu Królestw

George R.R. Martin, Rycerz Siedmiu Królestw, tłum. Michał Jakuszewski, wyd. Zysk i S-ka

Niestety wyrastam powoli z literatury fantastycznej i coraz trudniej mnie w tej dziedzinie zadowolić jako czytelnika. Wśród nowości wyjątkiem, który od razu mnie podbił, jest wciąż nieukończona „Pieśń ognia i lodu”, popularnie nazywana od pierwszego tomu cyklu „Grą o tron”. Fabuła „Rycerza Siedmiu Królestw” nawiązuje do serii, ale chronologicznie wyprzedza jej akcję o około sto lat. To m.in. dlatego sięgnęłam po tę książkę bardziej z ciekawości, niż z przekonania. Widziałam w niej głównie komercyjny wabik dla fanów „Gry o tron”, spragnionych jakichkolwiek opowieści dotyczących Westeros, aniżeli pozycję napisaną z polotem i mającą w sobie to „coś”. W dodatku okazało się, że zawiera ona trzy opowiadania, a nie jedną historię.

Na szczęście „Rycerz Siedmiu Królestw” okazał się całkiem miłą, wciągającą z każdą stroną niespodzianką. Spójną tematycznie i klimatycznie z „Grą o tron”. Nowa książka Martina dzieli z „Pieśnią ognia i lodu” wizję świata, w której ważne miejsce mają dawne opowieści, alianse i przymierza pomiędzy rycerskimi rodami, minione bitwy, pamięć o chwale, dziedziczone przypadłości i talenty, system wierzeń i porządek społeczny. „Rycerz ...” jest może tylko mniej cyniczny, oferuje więcej szans na pomyślne zakończenie, ale to dlatego, że akcja jego opowiadań rozgrywa się w czasach pokoju, kilkanaście lat po bitwie na Polu Czerwonej Trawy, która rozstrzygnęła losy królestwa Westeros i utrwaliła panowanie Targaryenów. Nie znaczy to, że nie brak w jego treści zadawnionych uraz, gróźb użycia przemocy czy skomplikowanych intryg. Lecz okoliczności są jednak inne, reguły bardziej przejrzyste. Wojenny chaos prędzej dopuszcza sytuacje, w których wszystkie chwyty są dozwolone, a tu go brak. Na szczęście.

Dzięki temu od początku do końca książki możemy się cieszyć osobą Dunka, głównego bohatera wszystkich opowiadań, giermka jednego z wędrujących ubogich rycerzy, którzy błąkają się po gościńcach, jeżdżąc od turnieju do turnieju, od jednego pana do drugiego, który może im zaproponować służbę i ciepły kąt do spania. Dunka poznajemy w drugim przełomowym momencie jego życia, tuż po śmierci ser Arlana, który go przygarnął i przyuczył do rycerskiego rzemiosła. Pierwszym było ich spotkanie przed laty w Zapchlonym Tyłku, najpodlejszej dzielnicy stolicy Westeros, Królewskiej Przystani. To stąd pochodzi Dunk i to tu najpierw uczył się dbać o własną skórę.

Dunk oczywiście pragnie osiągnąć sukcesy jako rycerz, chociaż nie tyle dla sławy, co po prostu dla jedzenia i pieniędzy (co jest zrozumiałe w przypadku kogoś, kto nie ma stałego źródła utrzymania i miejsca zamieszkania). I dla zwrócenia na siebie uwagi jednego z możnych panów, którego rycerzem mógłby się stać. Cokolwiek spotyka Dunka, przed jakimikolwiek trudnymi wyborami musi on stawać, zawsze zwraca uwagę swoją prostolinijnością i uczciwością, które on sam wyrzuca sobie jako tępotę. A że jest przy tym bardzo sympatyczny i szlachetniejszy niż pozwala na to jego pozycja i status, szybko zaczynamy trzymać za niego kciuki. Do tego dochodzi jeszcze giermek Dunka o bardzo interesującym pochodzeniu, którego nie chce, a potem nie może wyjawić (domyśliłam się o kogo chodzi, ale nie zepsuło mi to zabawy). Zdradzę, że osoba Jaja dodaje przygodom Dunka nieocenionego smaczku.

„Rycerz Siedmiu Królestw” okazał się świetną książką przygodowo-fantastyczną, która po rozwinięciu mogłaby przerodzić się w kolejny westeroski cykl. Ja w każdym razie nie miałabym nic przeciwko temu. Zżyłam się z Dunkiem i z Jajem i chętnie poznałabym ich dalsze losy.

C.W. Gortner, Ostatnia królowa

C.W. Gortner, Ostatnia królowa, tłum. Alina Siewior-Kuś, Wydawnictwo „Książnica”

„Ostatnia królowa” ma nie byle jaką bohaterkę – samą Joannę Szaloną, córkę Ich Katolickich Królewskich Mości, Izabeli Kastylijskiej i Ferdynanda Aragońskiego, którzy zjednoczyli Hiszpanię, wypędzili z niej Maurów oraz wsparli Kolumba. Jako trzecie dziecko z kolei Joanna nigdy się nie spodziewała, że zostanie uznana na spadkobierczynię hiszpańskiego tronu. Stanie się to jej przekleństwem, zniszczy małżeństwo, narazi na lata życia w atmosferze podejrzliwości i strachu. A przecież wszystko mogło się potoczyć całkiem inaczej...

Początkowo „Ostatnia królowa” bardziej przypomina romantyczną bajkę niż dramatyczną w przebiegu powieść historyczną z pełnokrwistymi postaciami. Joanna, obdarzona urodą, niezależnym duchem i inteligencją dziewczyna, zostaje wysłana do Flandrii, by poślubić księcia Filipa Pięknego z rodu Habsburgów. Ten mariaż ma wyłącznie podstawy polityczne, a jednak między Joanną a Filipem budzi się namiętność i uczucie. I trwa. Do czasu. Dla Filipa Joanna nigdy nie była równorzędnym partnerem ani powierniczką, sprawa sukcesji hiszpańskiego tronu tylko pogłębiła ten rys jego charakteru. Z kolei Joanna, pamiętając małżeństwo i wspólne rządy swoich rodziców, nie widzi się tylko w roli ozdoby dworu i bezwolnego pionka w politycznych planach męża. W tym momencie zaczyna się prawdziwy początek tej powieści. To, o czym czytaliśmy do tej pory, było tylko wstępem do dramatycznych losów Joanny, która zyskała przydomek Szalonej. Autorowi zawdzięczamy, że zostały one przedstawione w zgodzie z historycznymi realiami (z niewielkimi wyjątkami wymienionymi w posłowiu), w sposób zajmujący i pozbawiony szablonowości.

Gortner to amerykański pisarz pochodzenia hiszpańskiego, wychowany w Maladze, z wykształcenia magister sztuk pięknych. „Ostatniej królowej” poświęcił aż sześć lat swego życia. Czas ten przeznaczył nie tylko na pisanie, ale i na zapoznawanie się z pracami historyków, a także z dokumentami pisanymi przez współczesnych Joannie. Po niej samej nie zachowały się żadne dzienniki czy zapiski. Siłą rzeczy „Ostatnia królowa” to przede wszystkim fikcja literacka, wypełnienie luk pomiędzy niepodważalnymi faktami wyobraźnią pisarza i jego własną ich interpretacją – coś, na co nie odważyłby się żaden naukowiec. Ale też dlatego na kartach książki Gortnera mamy do czynienia z jakby żywą Joanną, możemy ją poznać, zrozumieć motywy zachowania i nieustępliwość w walce o sprawiedliwość i własne dziedzictwo.

Gortnerowi zawdzięczamy także przedstawienie kolorytu epoki, zwłaszcza specyfiki rządzenia takim królestwem jak Hiszpania, a nawet różnic w obyczajowości i zachowaniu Hiszpanów a mieszkańców Flandrii czy Francji. Do tego zyskujemy wgląd w większe i mniejsze intrygi polityczne tamtych lat, które pokazują zmienianie się układu sił zachodniej części Europy. Jest to tym cenniejsze, że przyswajamy tę wiedzę jakby przy okazji i w zakresie dużo obszerniejszym niż można by sądzić choćby po okładce powieści (jest bardzo ładna i rzuca się w oczy, ale raczej nie sugeruje ambitniejszych treści). Cały czas naszym narratorem pozostaje Joanna, autor nigdy nie przerywa jej nudnym wykładem. Nie ulega też pokusie zrobienia ze swojej bohaterki malowniczej wariatki. Nie wyklucza ze swojej powieści sytuacji kontrowersyjnych, wręcz skandalicznych, czasem dziwacznych, ale przedstawia je z punktu widzenia Joanny, tym samym pozwala jej się bronić.

W „Ostatniej królowej” zrobił na mnie wrażenie i pisarski warsztat Gortnera i jego ujęcie tematu. Dzięki nim tę powieść czyta się szybko, bez zgrzytów i czytelniczych rozczarowań. Z emocjonalnym napięciem, bo życie nie szczędziło Joannie wyzwań. Na pewno nie będzie to ostatnia książka tego autora, po jaką sięgnę.

Cheryl Strayed, Dzika droga. Jak odnalazłam siebie

Cheryl Strayed, Dzika droga. Jak odnalazłam siebie, tłum. Joanna Dziubińska, wyd. Znak Literanova

Na stacji benzynowej zobaczyła okładkę przewodnika. Nie potrafiła zapomnieć widoku górskich szczytów, który na nim widniał. Po kilku miesiącach ruszyła w drogę. Była na życiowym zakręcie, więc i tak nie miała nic do stracenia.

 Widok ze szlaku PCT (fot. ze strony http://ti.org/antiplanner/?p=1703 )

„Dzika droga” nie jest poradnikiem podpowiadającym, jak żyć długo i szczęśliwie. Nie jest to także typowa książka podróżnicza. Ani tym bardziej reportaż. Ani spowiedź z życiowych błędów czy usprawiedliwianie się przed światem z popełnionych świństw. „Dzika droga” jest wszystkim po trochę, a jednocześnie wymyka się tym opisom. Być może dlatego, że do jej powstania przyczyniła się szczerość autorki i jej rozpaczliwa chęć przemiany. Cheryl nie darmo przybrała podczas rozwodu nazwisko Strayed, czyli zbłąkany, pogubiony. Zbyt wczesna i zbyt szybka śmierć matki, skutkująca rozpadem rodziny, wywołała w autorce destrukcyjne, nieprzemyślane odruchy. Cheryl niszczyła to, co pozostało jej najlepszego, w tym własne małżeństwo, szacunek do samej siebie, zdrowie. Pomysł, by latem przejść Pacific Crest Trail, jeden z najdłuższych szlaków turystycznych, ciągnący się od granic Meksyku po Kanadę, okazał się instynktownym sposobem ratunku.

„Choć niepewnie podążałam naprzód, czułam, że robię słusznie, (…). Że być może przebywanie pośród nienaruszonego piękna dzikiej krainy oznaczało, iż ja też mogę powrócić do stanu czystości, bez względu na to, co straciłam i co mi odebrano. Bez względu na to, co zrobiłam innym czy sobie, a także na to, co niestety mnie wyrządzono. (…) Przyroda miała w sobie czystość i jasność, której teraz byłam częścią”. (str. 215)

Dawno już nie sprawiało mi takiej przyjemności podkreślanie ołówkiem co ciekawszych zdań w książce, przemyśleń Cheryl. Nie znaczy to, że „Dziką drogę” wypełniają pseudofilozoficzne zdania-wydmuszki. To bardzo osobista, a jednocześnie konkretna relacja z wędrówki, w której nie brak obtartych nóg, pęcherzy, zbyt ciężkiego plecaka, ślinki cieknącej na widok talerza z frytkami, obaw przed nieznajomymi mężczyznami i pociągiem do tych już lepiej poznanych. „Dzika droga” to szron osiadający rankami na namiocie, dzikie kwiaty i płaty śniegu, odgłosy dzikich zwierząt, a nawet bliskie z nimi spotkania. Fizyczne zmęczenie i radość z prysznica, odkażanie wody z przydrożnych stawów lub noszenie jej na grzbiecie. Spotkania z innymi wędrowcami i decyzje, które trzeba podjąć już teraz. Nagłe odkrycie, że wyczerpanie nie pozwala na roztrząsanie bolesnych zdarzeń z przeszłości.

Zdjęcie mapy z zaznaczonym szlakiem Pacific Crest Trail

O tym, że Cheryl Strayed jest osobą wykształconą i oczytaną można poznać nie tylko po doborze lektur wybranych na wyprawę i czytanych wieczorami w świetle lampki czołówki. Jej książka, powstała dopiero po kilku latach od przejścia PCT, ma przemyślaną kompozycję. Napisana jest prostym językiem, który ma trafić do każdego. Ale to jak Cheryl dawkuje swoje osobiste porażki, jak przeplata je z codziennością na szlaku, jak łączy obie rzeczywistości oraz jak powierza czytelnikom swoje rozważania oraz odczucia – to zamierzona pisarska strategia. Gdy wydaje nam się, że już dostatecznie poznaliśmy autorkę, wtedy właśnie ona otwiera się jeszcze bardziej, dorzuca kolejne szczegóły. Dzieli się swoim bólem, ale też zachwytem nad pięknem świata. Przy tym nie poczuwa się do znajomości jedynej, słusznej prawdy, nie moralizuje. I nigdy nie uważa, że miała prawo postępować źle, bo spotkała ją tragedia. Jej „Dzika droga” ma ludzki wymiar i to właśnie mnie w niej urzekło.

Polska premiera filmu nakręconego na podstawie książki „Dzika droga” planowana jest na 6 lutego 2015. W roli głównej zobaczymy Reese Witherspoon.

Richard Lloyd Parry, Ludzie, którzy jedzą ciemność. Prawdziwa historia dziewczyny, która zaginęła w Tokio, i zła, które ją pochłonęło

Richard Lloyd Parry, Ludzie, którzy jedzą ciemność. Prawdziwa historia dziewczyny, która zaginęła w Tokio, i zła, które ją pochłonęło, tłum. Adriana Sokołowska-Ostapko, wyd. Znak Literanova

Jeśli dziewczyna wsiada do samochodu z ledwie poznanym mężczyzną i ślad po niej ginie, co myślimy? Oczywiście zarzucamy jej lekkomyślność. A gdy jeszcze się dowiemy, że pracowała nocami jako hostessa zabawiająca rozmową biznesmenów i naciągająca ich na drinki? O, to od razu na jej głowę posypią się gromy! Rzecz w tym, że Lucie Blackman nie była jakąś tam sobie hipotetyczną, imprezową dziewczyną. Miała rodziców, siostrę, brata. Serdeczną przyjaciółkę i chłopaka, z którym dobrze jej się układało. Pracę wbrew pozorom raczej nużącą i powtarzalną niż niebezpieczną. No i zaginęła w Japonii, najbezpieczniejszym kraju na świecie, którego obywatele słyną z podporządkowania się regułom i nieprzekraczania raz ustalonych granic. Przynajmniej tak robi 99 procent z nich. A Lucie... po prostu miała pecha.

Richard Lloyd Parry zrobił chyba wszystko, byśmy poznali Lucie najlepiej, jak to możliwe. By stereotypowe myślenie nie przesłoniło nam jej prawdziwej osobowości, niepozbawionej oczywiście wad, ale należącej przecież do sympatycznej, zwyczajnej dziewczyny, która w poszukiwaniu finansowej niezależności udała się na drugi koniec świata. Brytyjski dziennikarz wykorzystuje w tym celu fragmenty dziennika zaginionej, rozmowy z rodziną i bliskimi, szczególnie z Louise, przyjaciółką jeszcze z dzieciństwa, towarzyszącą Lucie w japońskiej przygodzie. To dzięki ich pomocy nakreśla sylwetkę Lucie, wyjaśnia, dlaczego zamieszkała w Tokio i rekonstruuje przebieg ostatniego dnia jej życia. Ponieważ sam jako korespondent londyńskiej gazety mieszka w stolicy Japonii, łatwo przychodzi mu objaśnianie różnych japońskich smaczków obyczajowych i kulturowych. A one jeszcze bardziej pokazują, że szybkie ocenianie czyjegoś postępowania bywa upraszczające i niesprawiedliwe.

Ta wiedza o japońskim społeczeństwie okazuje się jeszcze bardziej przydatna, gdy zostaje zidentyfikowany mężczyzna, z którym Lucie umówiła się na obiad i z którym odjechała w początkowo nieznanym kierunku. Joji Obara okazał się prawdziwym orzechem do zgryzienia dla japońskiej policji przyzwyczajonej do tego, że przestępca sam przyznaje się do winy, a jego rodzina i bliscy publicznie biorą odpowiedzialność za jego czyny i wyrażają skruchę. Ogrom przestępstw Obary potrafi przytłoczyć. Podobnie jak informacje o tym, że jego proceder można było ukrócić wiele lat wcześniej, a Lucie mogła dalej żyć. Bo Lucie zabił nie tylko konkretny człowiek, ale także brak doświadczenia i elastyczności japońskich policjantów przyzwyczajonych do zdyscyplinowanych i szanujących zasady współobywateli. Gdy pojawia się taki człowiek jak Joji Obara, który stawia się poza systemem, najbezpieczniejsze państwo świata nie jest w stanie obronić przed nim nikogo. Autor oczywiście stara się rozwikłać zagadkę Jojiego Obary, naświetlić także jego postać oraz zachowanie - w przeszłości, po aresztowaniu, jak i podczas sądzenia. Relacjonuje również jak zaginięcie, a potem fakt śmierci Lucie wpłynęły na jej bliskich. Jak przebiegały poszukiwania i dlaczego na początku mimo starań przynosiły nikłe rezultaty.

W wyniku wnikliwej pracy Richarda Lloyda Parry'ego powstała książka wciągająca, choć jednocześnie mroczna i przerażająca. A przede wszystkim smutna z wielu powodów. Dla japonofilów będzie ciekawym uzupełnieniem dotychczasowej wiedzy. Ja jednak żałuję, że jej treść nie jest tylko fikcją literacką.

Krystyna Bochenek, Dariusz Krotko, Ludzie czy bogowie - zapowiedź

 Krystyna  Bochenek, Dariusz  Krotko, Ludzie czy bogowie, wyd. AGORA SA

Krystyna  Bochenek  i  Dariusz  Krotko  w  rozmowie  z  27  najlepszymi  specjalistami  w

dziedzinie medycyny i cenionymi badaczami.

Przez kilka lat rozmawialiśmy z lekarzami, bo nie mogliśmy się pogodzić z oskarżeniami,

że są zadufani, przemęczeni, w ciągłej pogoni za pieniądzem. Niemoralni, stracili empatię.

Urynkowieni, zatopieni w procedurach, kontraktach, punkty za leczenie przeliczają na kasę.

Że się wzbogacili, co widać - zbudowali domy, jeżdżą lepszymi samochodami, wakacje

spędzają w ciepłych krajach. Pacjent to klient.

Pytaliśmy: wszyscy, większość czy nieliczni? Kto to jest wielki lekarz? Na jaką nagrodę mogą

liczyć i jak się mierzą z porażkami? Skąd czerpią wzory, kto jest dla nich mistrzem?

Nagradzali naszą ciekawość. Opowiadali o najbardziej intymnych sprawach, często były to

wyznania bardzo poruszające. Chętnie mówili o sensie cierpienia, choroby i o śmierci, z którą

tak często mieli do czynienia.

Szczeklik, Trojanowski, Religa, Kozuschek, Gibiński, Rudowski i inni. Niektórzy już nie żyją, a

zapisy rozmów z nimi są jak testamenty wielkich lekarzy.

Dariusz Kortko


„Ludzie czy bogowie” to książka potrzebna nowym pokoleniom lekarzy. I pacjentom, którzy

powinni wierzyć, że są naprawdę w dobrych rękach.

Krystyna  Bochenek  i  Dariusz  Kortko  przeprowadzili  rozmowy  m.in.  z: dr  Tomaszem

Dangelem  (anestezjologiem),  prof.  Kornelem  Gibińskim  (internistą  i  gastroenterologiem),

prof.  Jerzym  Hołowieckim  (hematologiem),  prof.  Franciszekiem  Kokotem  (nefrologiem,

endokrynologiem),  prof.  Janem  Nielubowiczem  (chirurgie),  prof.  Zbigniewem  Religą

(kardiochirurgiem),  prof.  Witold  Rudowskim  (chirurgiem),  prof.  Henrykiem  Skarżyńskim  

(otolaryngologiem),  prof.  Cezarym  Szczylikem  (onkologiem),  prof.  Michałem  Tenderą

(kardiologiem).

Film „Bogowie” w reżyserii Łukasza Palkowskiego ukaże się na DVD 20 lutego.

(informacja prasowa wydawcy)

Grażyna Jagielska, Korespondent

Grażyna Jagielska, Korespondent, czyta Anna Apostolakis, wyd. Biblioteka Akustyczna

„Korespondent” to moje pierwsze spotkanie z Grażyną Jagielską, autorką „Serca z kamienia” (czeka na swoją kolej) oraz „Anioły jedzą trzy razy dziennie”. Pierwsza z nich jest osobistą, opartą na prawdziwych przeżyciach historią kobiety, żony korespondenta wojennego, którą niepokój o męża zaprowadził ostatecznie do szpitala psychiatrycznego. Jako pacjentkę. Druga dotyczy ludzi, których autorka tam właśnie spotkała – głównie weteranów wojennych, ale także zwykłych osób, które pogubilły się w codziennym życiu. „Korespondent” jest jednak inny, całkowicie fikcyjny, chociaż kto wie, ile ze wspomnień męża Jagielskiej złożyło się na jego powstanie. Opis „Korespondenta” wydaje się całkiem atrakcyjny – małżeńska para, Caroline i Adam Matyasowie, fotografka i dziennikarz, pomiędzy kolejnymi reporterskimi wyprawami zatrzymują się ponownie w Indiach. Tam, w swoim ulubionym azylu, w domu niejakiej Gopalowej, z ust innego lokatora, najemnika o barwnej przeszłości poznają historię pewnego zaginionego w Afganistanie korespondenta. Chociaż ta opowieść fascynuje oboje małżonków, to Caroline postanawia ruszyć śladami dziennikarza i poznać jego losy.

Niestety, w tym miejscu, w którym mogłoby się wiele rozstrzygnąć i wydarzyć, „Korespondent” się kończy. Co dla mnie niezrozumiałe, większość fabuły „Korespondenta” obejmuje pobyt w Indiach głównych bohaterów, ich zastanawianie się nad perypetiami pewnego malarza, również lokatora Gopalowej, chodzenie po ulicach, posiłki, robienie zdjęć (to Caroline), rozważania o zarazie itp. Dodatkowo opowieść zyskuje całkiem niepotrzebnych narratorów – Gopalową i jej męża – którzy niczego nie wprowadzają do akcji, a nawet zaciemniają ją i powodują, że jeszcze trudniej nabrać jej rozpędu. Mija sporo czasu, zanim po raz pierwszy usłyszymy o zaginionym korespondencie. I jeszcze więcej zanim coś zacznie się w związku z tym dziać. Tylko po to, by ostatecznie pozostać z niczym. No, może poza uczuciem nabicia w butelkę.

Z „Korespondenta” z pewnością dowiemy się, że praca reportera wojennego nie zawsze jest pasmem przygód, że częstsze są okresy nudy i wyczekiwania aż coś drgnie w jednym z zapalnych regionów świata, a do wielu umówionych spotkań z rozmówcami po prostu nie dochodzi. Tym samym nie powstają artykuły i wywiady. Szkoda tylko, że Jagielska skupiła się tylko na tym aspekcie. I na pobycie swoich bohaterów w Indiach. Nie oczekiwałam, że znajdę w jej książce taką samą wiedzę o świecie, którą można znaleźć w reportażach, bo w końcu to inny typ literatury. I rzeczywiście jej tam nie ma. Za to jest indyjska codzienność pokazana przede wszystkim oczami Gopalowej, niespecjalnie ciekawa i nie mająca wiele wspólnego z głównym wątkiem powieści (a przynajmniej z tym wątkiem, który ja uważam za główny i który powinien zostać rozwinięty, a nie tylko zasygnalizowany).

Chociaż uwielbiam audiobooki, „Korespondenta” wysłuchałam z trudem i z największą niecierpliwością. Całkowicie mnie zawiódł. Nawet głos Anny Apostolakis nie mógł tu już niczego naprawić. Jeśli dana historia jest kiepska, nie pomoże jej najlepszy lektor. I nie sądzę bym miała inne odczucia po lekturze papierowej wersji. Szkoda.

Monika Kuhnke, Włodzimierz Kalicki, Sztuka zagrabiona. Uprowadzenie Madonny

Monika Kuhnke, Włodzimierz Kalicki, Sztuka zagrabiona. Uprowadzenie Madonny, wyd. AGORA

„Sztukę zagrabioną” czyta się jak kryminał, z napięciem, jednak bez gwarancji na satysfakcjonujące rozwiązanie sprawy. Autorzy rekompensują ten niezależny od nich brak wieloma interesującymi faktami, najbardziej prawdopodobnymi hipotezami i mnogością fotografii – osób, miejsc, zagrabionych dzieł sztuki, dokumentów. Autorski duet sam w sobie jest ciekawy i nieprzypadkowy. Monika Kuhnke to historyczka sztuki specjalizująca się w problematyce strat wojennych i biorąca czynny udział w odzyskiwaniu dóbr kultury zaginionych podczas drugiej wojny światowej. Włodzimierz Kalicki jest pisarzem i reporterem, który m.in. zajmował się dociekaniem powojennych losów dzieł sztuki ukradzionych przez nazistów. Razem napisali książkę, która omawia kilkanaście przypadków bezczelnych kradzieży, kilku szczęśliwych trafów i przykładów ludzkiej przyzwoitości. Częściej jednak urwanych przez śmierć tropów, niewykorzystanych okazji, wypierania się przeszłości oraz tajemnic, których rozwikłanie być może dopiero nastąpi.

Niobe z Nieborowa, I w. n.e, rzymska kopia greckiego oryginału z IV w. p.n.e.

 Ocalała schowana w kupie węgla.

„Sztuka zagrabiona” jest również przystępnie napisanym krótkim przewodnikiem po sztuce gromadzonej w Polsce latami, a niszczonej w ciągu kilku chwil pod obcasem żołnierskiego buta, rzucanej na podłogę, przerabianej na banalna biżuterię, służącej jako opał. A także tej wybieranej do wywiezienia jako wartościowa dla germańskiego ducha lub po prostu ordynarnie zabieranej do kieszeni lub plecaka jako pamiątka z wojny. To także przybliżenie postaci i kariery artystów, zwłaszcza malarzy, historie nabywców ich dzieł oraz tych, którzy podczas wojny próbowali ograniczyć skalę kradzieży i zniszczeń. Ich sukcesem niewątpliwie było uratowanie „Bitwy pod Grunwaldem” Matejki czy mniej od tego malowidła znanego, za to liczącego niemal dwa tysiąclecia popiersia Niobe, własności Czartoryskich. Kuhnke i Kalicki nie zapomnieli także o czarnych charakterach – niemieckich naukowcach, oficerach, funkcjonariuszach SS, którzy gorliwie wypełniali rozkazy, nie wahając się korzystać z okazji.

.

Piękna Madonna z Torunia, przełom XIV/XV wieku. Zaginiona. Zastąpiona kopią.

Przyznaję, na początku przeszkadzały mi niektóre nadmiernie rozbudowane zdania. Później zupełnie przestałam zwracać na nie uwagę. Przyzwyczaiłam się do stylu, to raz. A dwa – wciągnęło mnie to, o czym czytałam. Dwa pierwsze rozdziały poświęcone obrazom „Pomarańczarka” i „Praczka” ze względu na fakt, że dotyczyły przykładów malarstwa, a ich zakończenie miało podobny przebieg, sugerowały pewien schemat, który jednak nie potwierdził w dalszych częściach książki. Tym, co mnie najbardziej zaskoczyło podczas lektury, był nikły poziom mojej wiedzy o zasobach dóbr kultury własnego kraju. O istnieniu większości dzieł sztuki, o których wspominają Kuhnke i Kalicki nie miałam pojęcia. Koło niektórych z nich np. w warszawskich Łazienkach czy pałacu w Wilanowie przeszłabym, rzucając tylko okiem. Nie zdając sobie sprawy, że oglądam je tylko dzięki czyjejś pomysłowości i determinacji. O wiedzy na temat ich wartości, choćby finansowej, nie wspomnę. Do głowy też nie przyszłoby mi pojechać szukać czegoś ciekawego do zwiedzania w Płocku. Nie wiedziałabym też, jak bardzo wojna i okres powojenny pozbawiły Polskę materialnych przejawów kultury i sztuki.

Portret Chopina autorstwa Ambrożego Mieroszowskiego, 1829. Zaginiony.

 

Kuhnke i Kalicki zrobili kawał dobrej roboty. Lekturą „Sztuki zagrabionej” pozwalają spojrzeć na historię z innej perspektywy, poznać jeszcze inne jej aspekty i dostrzec w - na szczęście coraz mniej nudnych i zakurzonych - muzeach skarbnice naszego dziedzictwa. Które możemy oglądać lub nie – nasz wybór, a nie złodzieja, który trzyma je ukryte w bankowych sejfach lub w prywatnej kolekcji. Oczywiście żal, że nie wszystkie cenne przedmioty powróciły do Polski. Że nie wiadomo, czy ktoś je przechowuje czy dawno temu uległy zniszczeniu. Dlatego pamiętajmy o Pięknej Madonnie z Torunia, obrazach przedstawiających Chopina i jego bliskich czy „Portrecie młodzieńca” przypisywanego Rafaelowi. Może gdzieś, kiedyś wypatrzy je ktoś z nas. Oby.

Wesołych Świąt!

Wesołych Świąt, szczęśliwego Nowego Roku i radosnego czytania!!!

Za oknem ciemno,

cichutko puszyste ścielą się płatki.

Niech serca się z sercem podzielą

jak wigilijnym opłatkiem.

Stanisława Kuszelewska-Rayska, Kobiety

Stanisława Kuszelewska-Rayska, Kobiety, wyd. Zysk i S-ka

Bałam się tej książki. Wiedziałam, że opowiada o drugiej wojnie światowej. A czy po kilkudziesięciu latach wydawania tomów wspomnień, opracowań naukowych, kręcenia mniej lub bardzie ambitnych filmów oraz seriali mogłoby mnie coś w tej materii jeszcze zadziwić? „Kobiety” Kuszelewskiej-Rayskiej okazały się majstersztykiem literackim, nie tyle zaskakującym, co zachwycającym pięknem języka polskiego z niegdysiejszymi zdrobnieniami i określeniami, emocjami, które wywołuje zawsze tak dobitna puenta, przeglądem postaw i okoliczności, których nawet nie mogłaby sobie wyobrazić osoba, która nie była świadkiem oraz uczestnikiem opisywanych wydarzeń. Strach użyć słów typu „heroizm” czy „bohaterstwo”, tak się zużyły przez lata. Ale tylko one przychodzą mi na myśl po przeczytaniu „Kobiet” oraz dołączonych do tomu „Dziwów życia” - pierwszych polskich autobiograficznych opowieści o kobietach prowadzących działalność podziemną (wydanych kolejno w 1946 i 1948 roku). To przede wszystkim krótkie scenki ukazujące codzienność okupacji na przykładzie konkretnych osób, także znanych, chociaż dla mnie akurat rozpoznawalna jest już tylko Zofia Kossak-Szczucka – zepchnięta z rowerem do rowu przez niemiecką ciężarówkę i modląca się w duchu, by niemieckim żołnierzom nie chciało się jej ratować. Bo miała przy sobie całą torbę nielegalnych papierów. Ot, paradoks.

Bohaterstwo tytułowych kobiet jest zwyczajne i pozbawione rozgłosu. Robią to, co uważają za słuszne, same się organizują, gdy trzeba kopać rowy, wyciągać spod gruzów rannych, dodawać otuchy lub zdobywać jedzenie. Przenoszą broń, dokumenty, organizują zapasy do kuchni polowych, tworzą centra dowodzenia w prywatnych mieszkaniach, umawiają spotkania, walczą aż do końca. Od młodych dziewczyn po leciwe staruszki. Są wśród nich wielkie panie i proste kobieciny nawykłe do ciężkiej pracy. Ich opór wobec okupanta (Kuszelewska-Rayska określa ich konsekwentnie jako „niemców” pisanych małą literą) przejawia się różnie, także w drobiazgach, w słowach, których dla osobistego bezpieczeństwa powinno się zaniechać. Czy można zapomnieć starszą panią, która upomina gestapowców, że to ona jest u siebie w domu, i to nie oni jej, ale ona pozwala im usiąść i czekać na powrót córki?

Opowiadania Kuszelewskiej-Rayskiej nierzadko bywają dramatyczne, nie zawsze dobrze się kończą. Mimo to w niektórych można odnaleźć ślady komizmu. Jak w tej historii o młodej kobiecie, którą granatowy policjant, współpracownik władz okupacyjnych, wciąga do bramy i ochrzania za to, że niesie pistolet niemalże na wierzchu! Albo tej o praczce, która z humorem i bardzo serio przyjmuje słowa niemieckiego klienta. Autorka nie podaje dat opisywanych wydarzeń, ale ich akcja obejmuje pierwsze wrześniowe naloty na Warszawę, przygotowania do powstania i sam zryw, aż do wejścia Armii Czerwonej i sowieckich rządów. Z tego zresztą powodu „Kobiety” i „Dziwy życia” dopiero teraz, po siedemdziesięciu latach doczekały się pierwszego wydania w Polsce.

Dziwię się, że tak znakomity tom opowiadań nie znalazł się w rankingach ważnych książek roku 2014. „Kobiety” Stanisławy Kuszelewskiej-Rayskiej są doskonałe pod względem formy i języka, a ich pozbawiona patetyczności treść – głęboko porusza.

 Stanisława Kuszelewska-Rayska (u góry) i jej córka Ewa Matuszewska

(więcej informacji o obu oraz zdjęcie na stronie Album Polski )

  

Stanisława Kuszelewska-Rayska (1894-1966) – pisarka, dziennikarka, tłumaczka literatury angielskiej (tym dzieł Jacka Londona, Aldousa Huxleya, Donna Byrne'a i Harry'ego Sinclaira Lewisa), harcerka, żołnierz Polskiej Organizacji Wojskowej i Armii Krajowej. W powstaniu warszawskim straciła jedyną córkę, Ewę Matuszewską ps. „Mewa”. Po wojnie przez Kair dotarła do Londynu. Tam zmarła.

(na podstawie notki biograficznej i posłowia Sławomira Cenckiewicza)

Bartosz T. Wieliński, Źli Niemcy. Zbrodniarze, geniusze, fanatycy, wizjonerzy

Bartosz T. Wieliński, Źli Niemcy. Zbrodniarze, geniusze, fanatycy, wizjonerzy, wyd. Agora SA

Widocznie mam coś w sobie ze „złego Niemca” skoro nie potrafię potępić w czambuł wszystkich, o których pisze Bartosz Wieliński. Swoją książkę dziennikarz poświęcił sylwetkom kontrowersyjnych przedstawicieli narodu niemieckiego. O części z nich mógł jedynie zebrać materiały przygotowane przez innych, w kilku przypadkach przeprowadził własne dziennikarskie śledztwo lub próbował nawiązać kontakt z żyjącymi jeszcze bohaterami swoich dociekań lub ich potomkami. Większość rzeczywiście ma swoim sumieniu straszne zbrodnie, w tym niepotrzebne okrucieństwo, głupotę, koniunkturalizm albo chciwość.

Ale o takim Johannie Reichharcie, kacie, który akurat najwięcej pracy miał za czasów Hitlera, mogę myśleć nawet z sympatią. Po pierwsze, zawód kata miał w jego rodzinie pewne tradycje. Po drugie, nie był jedynym człowiekiem na świecie pełniącym ten budzący wstręt zawód. Po trzecie, dopiero po wielu latach uporał się z psychicznymi skutkami jego uprawiania i przestał po pijanemu opowiadać o szczegółach sąsiadom (a to znaczy, że zabijanie nie było dla niego czymś łatwym do przyjęcia). Po czwarte i najważniejsze, schludnym wyglądem i odpowiednim zachowaniem starał się okazać skazańcom szacunek, bez względu na to, czy miał do czynienia z mordercą czy z więzieniem politycznym. Po piąte, równie ważne, robił wszystko, by skazani nie musieli cierpieć dłużej niż to konieczne. Po szóste, miał pecha, że w pierwszej połowie 20. wieku jego profesję otaczał już tylko ponury nimb, bez otoczki magii i zabobonu, która wcześniej zapewniała katom szacunek. No i ściął Sophie Scholl, działaczkę niemieckiego ruchu oporu. Nieładnie.

Oczywiście nie mam takich samych oporów wobec nazistowskich zbrodniarzy, jak Amon Göth, który pozostawił straszną spuściznę nie tylko swoim więźniom, ale i rodzonej córce oraz wnuczce. Albo Josef Scheungraber, który miał na sumieniu włoskich cywili i nigdy nie poczuwał się do winy za ich śmierć oraz Heinz Reinefarth, który spacyfikował powstanie w Warszawie, po czym... został szanowanym burmistrzem na wyspie Sylt. To takie oczywiste postacie, pewniaki w rankingu potworów. Lecz - podobnie jak w przypadku i innych - na ich przykładzie widać jakiś wycinek niemieckiej rzeczywistości, rażące wyjątki od tego, co uważamy za sprawiedliwy nurt historii. Przykrą prawdę, która nie została do końca zbadana i ujawniona, ale zamieciona pod dywan. Nie tylko dlatego, że było to wyłącznie w interesie państwa niemieckiego. Taki Wernher von Braun, któremu Stany Zjednoczone zawdzięczają swój program kosmiczny i jego ukoronowanie – spacer człowieka po Księżycu - nie przyznawał się do członkostwa w SS. Ani do tego, że przymusowi więźniowie na jego widok musieli odwracać się plecami do ściany i ginęli na stryczkach, gdy uznał, że ich praca nosi ślady sabotażu. A jednak mógł się szczycić wolnością, dobrym laboratorium, znakomitymi współpracownikami i uściskiem dłoni prezydenta Kennedy'ego.

Znowu wróciłam do budzących największe emocje czasów drugiej wojny światowej. Ale „Źli Niemcy” opowiadają także o latach je poprzedzających oraz o antagonizmach między RFN a NRD. O naukowcach, artystach, szpiegach, policjantach, prawnikach i politykach, w tym o cesarzu Wilhelmie II, który lubił robić zamieszanie na arenie polityki międzynarodowej i wycofywać się w ostatniej chwili z konfliktów, aż w końcu został potraktowany bardziej serio...

„Źli Niemcy” to książka o historii pokazanej na podstawie szesnastu różnych losów. Opowiada o ludzkich słabościach, skłonności do oportunizmu lub ślepego fanatyzmu, o genialnych pomysłach, które posłużyły złym celom. I które z pewnością miały i nadal mają miejsce w każdym zakątku ziemskiego globu, tyle że podlane innym narodowym sosem. Frapujące, chociaż czasami chciałoby dowiedzieć się czegoś jeszcze więcej.

Anna Jean Mayhew, Sucha sierpniowa trawa

Anna Jean Mayhew, Sucha sierpniowa trawa, tłum. Paweł Lipszyc, Seria Kaszmirowa, wyd. Black Publishing

Po raz pierwszy dowiedziałam się o tej książce z zaprzyjaźnionego bloga Kartek szelest. Od razu moją uwagę przykuła ciekawa szata graficzna i sugestywna okładka. Rzuciłam się na nią jak kot na mysz, kiedy tylko zobaczyłam ją ponownie, tym razem w bibliotece. Nie zawiodła mnie, a to znaczy, że tak samo jak własnej intuicji, można zaufać czyjejś wrażliwości w doborze lektury. Szczerze mówiąc, nazwa wydawnictwa nic mi nie mówiła, a wiecie, że zawsze jest to jakaś wskazówka, gdy szukamy czegoś ciekawego do czytania. Na stronie Black Publishing przeczytałam, że jest to marka wydawnicza Wydawnictwa Czarne. Oraz, co jeszcze ważniejsze, że zajmuje się ona wydawaniem różnego typu książek, które łączy to, że podbiły serca i czytelników, i krytyków. Słowem odniosły także komercyjny sukces. „Suchą sierpniową trawę” rzeczywiście można by tak bardzo skrótowo określić. To literatura najwyższej próby, a jednocześnie niehermetyczna czy przeznaczona tylko dla grupki wybranych. To także przykład bardzo późnego debiutu – Anna Jean Mayhew napisała go w wieku siedemdziesięciu jeden lat!

Akcja „Suchej sierpniowej trawy” rozpoczyna się od wyjazdu pewnej rodziny na wakacje do krewnych mieszkających na Florydzie. To lata pięćdziesiąte, więc nic dziwnego, że w jednym samochodzie, pozbawionym pasów bezpieczeństwa, zmieściły się dwie dorosłe kobiety (w tym czarna służąca), kilkuletnia dziewczynka, niemowlę i dwie nastolatki, z których ta młodsza, zwana Jubie, jest narratorką powieści. To ona wprowadza nas w świat swoich bliskich, przybliża sedno rodzicielskich konfliktów, a przy okazji snuje historię swojego przywiązania do czarnoskórej Mary.

Dla Jubie Mary nie jest tylko pomocą domową, lecz kimś ważnym i kochanym. To dlatego Jubie jest wyczulona na każdy przejaw lekceważenia wobec niej. Jednocześnie jest tylko dzieckiem, które wyrosło w świecie, w którym normą jest problem wspólnego noclegu z osobą czarnoskórą, korzystanie przez nią z łazienki na stacji benzynowej, a nawet moczenie nóg w oceanie, jeśli jest to plaża tylko dla białych. Mayhew bardzo subtelnie przedstawia bezsens dyskryminacji rasowej, jej pułapki, w które wpadali także ci biali, dla których kolor skóry miał dużo mniejsze znaczenie niż wartość człowieka. Czas niewolnictwa i kajdan minął, zdaje się mówić Mayhew, za to pogarda i stereotypy oraz przyzwolenie na nie (także pod pozorami grzeczności) nadal mają się dobrze. To dlatego matka Jubie śmieje się z kawału o wrodzonej głupocie czarnych, chociaż ceni Mary i nie traktuje jej z góry. To dlatego zrozpaczona Jubie w domu czarnoskórego prawnika nie potrafi powiedzieć do jego żony „proszę pani”, chociaż te słowa wiszą na końcu jej języka. Nie jest przyzwyczajona zwracać się tak do kolorowych kobiet. Poza Mary praktycznie nie ma z nimi kontaktu.

Im dalej na południe przemieszczają się Stell, Jubie i Puddin z mamą, Mary i Daviem, tym bardziej widoczne i szokujące stają się oznaki uprzedzeń rasowych. Nietrudno zgadnąć, że to tu dojdzie do wypadku, o którym Jubie wspomina już na pierwszej stronie swojej opowieści. Nie jest on jednak końcem tej historii, lecz katalizatorem dalszych wydarzeń. Zawdzięczamy to autorce, która wątek dyskryminacji delikatnie wplotła w inne – obyczajowo-rodzinne, nie odbierając im ważności ani odpowiedniego miejsca w fabule. I właśnie dlatego jego wymowa jest tak silna, a opowiadanie Jubie tchnie autentyzmem uczuć i przeżyć dorastającej dziewczynki. Nie przesadzę, jeśli napiszę, że nie mogłam się od niej oderwać. Bo nie mogłam.

Kamil Janicki, Damy złotego wieku. Prawdziwe historie

Kamil Janicki, Damy złotego wieku. Prawdziwe historie, wyd. Znak Horyzont

Czy wiecie, że królowa Bona była jasną blondynką o czarnych rzęsach i brwiach? A jej ukochaną ciotką i przyjaciółką była sama Lukrecja Borgia? I że to nie ona zabiła Barbarę Radziwiłłównę, tylko najprawdopodobniej jej syn swoim swobodnym wobec kobiet stylem życia? Że Elżbieta Rakuszanka, pierwsza żona Zygmunta Augusta, była jego bliską kuzynką?

„Damy złotego wieku” przypomniały mi, jak niedoskonałe bywają lekcje historii w szkole. Pozbawione otoczki ludzkich emocji i motywów, zmienione w ciąg dat i następujących po sobie wydarzeń, które ani nie budzą zainteresowania, ani nie utrzymują się zbyt długo w pamięci. I tylko nielicznych popychają w stronę szukania czegoś więcej niż wiedzy w podręcznikach. Ja z lat szkolnych pamiętam czytane z wypiekami książki Jasienicy. „Damy złotego wieku” przypomniały tamte fascynujące chwile, być może dlatego, że tak samo mocno stawiają na czynnik ludzki. Co prawda ich autor, Kamil Janicki, podkreśla, że charakterystyka postaci w „Damach ...” jest jego własną interpretacją, która niekoniecznie musi odpowiadać prawdzie. Z drugiej strony autor opiera się na źródłach i literaturze historycznej, której bogatą bibliografię możemy znaleźć na końcu. A to oznacza, że wydarzenia i dokumenty, na które się powołuje, miały miejsce i zachował się po nich ślad. Już to samo w sobie budzi dreszczyk emocji i pozwala spojrzeć inaczej na fakty poznane jeszcze w szkolnej ławce. A zwłaszcza na postacie, które tak znacząco wpłynęły na losy naszego kraju, że ich skutki odczuwamy do dzisiaj.

Na przykład taki rozkwit Mazowsza i Warszawy jako stolicy regionu zawdzięczamy królowej Bonie i jej córce Annie Jagiellonce, które, pozbawione możliwości wpływania na wielką politykę, okazały się doskonałymi zarządczyniami powierzonych im ziem. Wynik ich gospodarności mógł być dodatkowym atutem przy wyborze Warszawy na rezydencję królewską przez Zygmunta III Wazę, ich wnuka i siostrzeńca. Za to niezdecydowanemu i pobłażliwemu królowi Zygmuntowi Staremu zawdzięczamy niestety wzmocnienie państw ościennych i wrogich dynastii, które ostatecznie umożliwiło rozbiory Polski. Tego typu odnajdywanie powiązań między osobowością danego człowieka a podejmowanymi przez niego decyzjami politycznymi, a także jego odbiór przez ogół społeczeństwa – są najciekawszymi lekcjami historii. I w takiej właśnie formie została ona zaprezentowana w „Damach złotego wieku”.

Książka Janickiego może na początku przerażać objętością, ale szybko okazuje się, że „Damy ...” wręcz się połyka. Rozdziały poświęcone Bonie, Zygmuntowi Augustowi, Barbarze Radziwiłłównie i trzem najmłodszym Jagiellonkom napisane są wartko i wnikliwie. Autor zadał sobie nawet trud odniesień do współczesności. Na przykład kiedy razem z Boną i jej orszakiem weselnym przemierzamy księstwo Bari, Janicki odmalowuje przed naszymi obraz miasta takiego, jakim jest teraz, odnotowuje, co ocalało z czasów Bony, a które budynki lub pamiątki po niej i jej rodzinie nie przetrwały próby czasu. Chyba najbardziej niesprawiedliwa wydaje się niepamięć o istnieniu postaci takiego formatu na jej rodzinnej ziemi, gdzie w końcu spędziła owocnie ostatnie lata życia. Mimo wielu zalet, w tym zmysłu politycznego i wspomnianej wcześniej gospodarności, Bona za życia i po śmierci nie miała szczęścia do tego, co nazywamy dobrym PR-em. Niestety można jej zarzucić wiele także jako matce, zbyt zaborczej wobec syna i zbyt obojętnej wobec najmłodszych córek, co również, wbrew jej chęciom, odbiło się na dalszych dziejach naszego kraju. A to daje do myślenia.

Dla zainteresowanych: zdjęcie na okładce to nie zwykła aranżacja na potrzeby wydania, tylko efekt pracy Fundacji Nomina Rosae (nomina.pl), która między innymi zajmuje się rekonstrukcją strojów historycznych utrwalonych na rycinach i obrazach. Jeszcze jedno takie zdjęcie znajdziemy w środku książki. Wzorem dla niego stał się wizerunek młodej Bony.

Małgorzata Szumska, Zielona sukienka. Przez Rosję i Kazachstan śladami rodzinnej historii

Małgorzata Szumska, Zielona sukienka. Przez Rosję i Kazachstan śladami rodzinnej historii, wyd. Znak Literanova

Małgorzata Szumska ruszyła na wschód. Wypiła morze samogonu, a przy tym poznała wielu serdecznych ludzi i kilkoro takich, których należy się strzec. Odnalazła nie tylko przyjaciółkę swojej babci, ale nawet dom, w którym ta mieszkała przed sześćdziesięciu laty. Brała udział w szamańskich rytuałach nad Bajkałem, a Rosjanka czytająca sny wyjaśniła jej, jak powinna dalej kierować swoim życiem. Natomiast w Kazachstanie ubolewano, że „niestety ma męża”. Najważniejsze jednak, co Szumska zyskała. Jeszcze większą bliskość z dziadkami i głębsze zrozumienie ich niełatwych losów. Podróż autorki do Rosji i Kazachstanu nie była poszukiwaniem silnych emocji i niecodziennych przeżyć, które może zapewnić „dziki wschód”. We wstępie Szumska pisze o tym, że ten szlak wyznaczył jej sam Stalin, na którego rozkaz wciąż po wojnie zsyłano ludzi do ciężkiej pracy na Syberii lub do Kazachstanu. Bo mieli nieodpowiednie pochodzenie, więcej zwierząt gospodarskich, ktoś złożył na nich donos lub działali w akowskiej partyzantce jak dziadek autorki.

Małżeństwo Janki i Staszka przeszło poważną próbę, gdy w latach 50. ją przesiedlono z rodzicami, rodzeństwem i maleńkim synkiem na Syberię, a jego do jednej z karagandzkich kopalni w Kazachstanie. Niepewność co do jutra, ciężkie warunki, walka o każdy kolejny dzień stały ich udziałem na długie lata. Małgorzata Szumska stara się oddać choć cząstkę tych przeżyć, lepi je ze wspomnień z dzieciństwa, z opowieści snutych przez babcię i dziadka, z własnych domysłów co do stanu psychicznego i emocjonalnego bliskich jej osób. Wreszcie osobiście konfrontuje je z pozostałościami po okrutnej historii w Rosji oraz w Kazachstanie, który w międzyczasie stał się niepodległym państwem (jak się okaże, nie gwarantuje to dostępu do wszystkich informacji z czasów ZSSR).

Głównie na początku książki autorka stosuje metodę, która najlepiej trafia do wyobraźni. Przetwarza wspomnienia swoje oraz swoich dziadków w sugestywne obrazy. Wybiera przy tym konkretne sytuacje, czasem nawet chwile, które potrafią wiele powiedzieć i o specyfice wojennej i powojennej historii Wileńszczyzny oraz jej polskich mieszkańców. Jak i o doświadczeniach dziecka, przed którym nie ukrywa się trudnej prawdy i które bawi się w partyzanta strzelającego nie do Niemca, ale do Sowieta. To przenikanie różnych planów osobowych skutkuje niestety czasem zbędnymi powtórzeniami. A nawet niewielkimi dziurami w ciągu narracji (np. z pierwszych rozdziałów nie wynika, że Janka i Staszek pochodzili z tej samej wioski; bardzo późno poznajemy też wyjaśnienie tytułu nawiązującego do babcinej sukienki, chociaż już wcześniej autorka o niej napomyka jako o rzeczy znaczącej w rodzinnych opowieściach).

To tylko kilka moich zarzutów wobec tej książki, która uświadamia, jak silne są międzypokoleniowe więzi i jak ważna jest rola pamięci zwykłych ludzi, którzy mieli być tylko trybikami zmiażdżonymi przez machinę historii. A którzy na złość jej przeżyli i nie bali się mówić swojej wersji prawdy. „Zielona sukienka” mimo tego wszystkiego bywa także lekka, niemal frywolna. To dlatego, że Małgorzata Szumska chętnie dzieli się także swoimi przeżyciami z podróży śladami zesłanych dziadków, a one nie zawsze bywają poważne, a nawet rozsądne. Najważniejsze, że mimo pewnych niedoskonałości, całość czyta się dobrze, wręcz lekko. I to że Janka ze Staszkiem odnaleźli się po latach i wrócili z bliskimi do Polski. Bez nich w końcu nie byłoby ani Małgorzaty Szumskiej, ani „Zielonej sukienki”.