Michael Katz Krefeld, Wykolejony

Michael Katz Krefeld, Wykolejony, tłum. Elżbieta Frątczak-Nowotny, wyd. Wydawnictwo Literackie

Policjant, który stacza się na dno rozpaczy po morderstwie ukochanej. Dorastający chłopiec, który jest świadkiem rozpadu małżeństwa rodziców. Dziewczyna, która nie gardzi łatwym groszem, ale nie spodziewa się, że zostanie zdradzona i potraktowana jak rzecz. „Wykolejony” to właśnie tych kilka naprzemiennie podanych wątków opowiadających o ludzkich nieszczęściach i o walce z okolicznościami, na które nie mamy wpływu. Jednak to ten dotyczący Maszy przypomina wstępowanie do kolejnych kręgów piekieł, budzi najwięcej współczucia, bo pokazuje, jak stopniowo można coraz bardziej upodlić człowieka. Odebrać mu wolną wolę i prawo do decydowania o sobie.

Kryminały są obecnie najbardziej rozpoznawalnym towarem eksportowym Skandynawii. „Wykolejony” reprezentuje akurat Danię, ale część jego akcji rozgrywa się także w Szwecji i przy okazji jest zawoalowaną krytyką tego państwa, jego prawnych procedur oraz instytucji policyjnych. Inna sprawa, że może to być wynik zwyczajowych sąsiedzkich uprzedzeń. Coś w rodzaju przytyków, które w Polsce kieruje się w stronę Czechów. To tylko przypuszczenie, ale faktem jest, że z czymś podobnym miałam już do czynienia w przypadku innego Duńczyka, Jussiego Adlera-Olsena, autora „Zabójcy bażantów”, też kryminału.

Problematyka „Wykolejonego” jest jednak dużo poważniejsza niż utarczki między dwoma krajami o zbliżonej kulturze i wspólnych historycznych dziejach. I międzynarodowa. Historia pochodzącej z Litwy Maszy jest może banalna, ale nie umniejsza to tragizmu jej losów oraz nie odbiera grozy przeżyć innych młodych kobiet będących zmuszanych do prostytucji i wykorzystywanych za cenę zdrowia, a nawet życia. Krefeld dawkuje ją stopniowo, z przerwami i gdy wydaje się, że już gorzej być nie może, następuje zwrot akcji, który udowadnia, że jednak tak. Na szczęście Masza ma swoich sprzymierzeńców, w tym matkę, która rozpaczliwie pragnie dowiedzieć się czegoś o losie zaginionej córki, oraz detektywa Thomasa Ravnsholdta, drugiego głównego bohatera tej powieści (oraz kolejnych części cyklu napisanego przez Krefelda). Problem w tym, że policjant zwany Ravnem jest na przymusowym urlopie, który upływa mu na pijaństwie i włóczeniu się po knajpach. Determinacja matki Maszy popycha go do działania i robienia tego, w czym jest najlepszy – tropienia.

Każdy wątek powieści Krefeld opisuje bardzo sugestywnie, sceny przedstawiające Ravna, Maszę czy Erika są tak samo wyraziste i działające na wyobraźnię. To duża zaleta „Wykolejonego”, którego dzięki temu bardzo dobrze i szybko się go czyta. Fabuła jest może pod koniec trochę przewidywalna, ale nie przeszkadza to w oczekiwaniu w napięciu na rozwiązanie. Krefeld zresztą ma u mnie dużego plusa za pokazanie prostytucji bez upiększeń i pokrętnych tłumaczeń, w formie najbrutalniejszej, ale też najbardziej odpowiadającej prawdzie. Wstrząsający jest nie tylko cynizm i przemoc gangów, które uczyniły z niej swój główny interes. Ale też niemoc sił porządkowych, ich nieskuteczność i brak chęci w egzekwowaniu prawa (i tu obrywa się Szwedom). Oraz obojętność społeczeństwa, które sankcjonuje de facto niewolnictwo i chętnie z niego korzysta.

Solidny warsztat zawodzi autora dopiero w końcówce powieści, która wydaje się trochę naprędce sklecona i być może stąd wpadka autora, który rodowitemu Duńczykowi pozwala na odczytanie sekretnego dziennika Maszy, pisanego najprawdopodobniej po rosyjsku lub litewsku. Jeśli jednak przymkniemy na to oko, w „Wykolejonym” znajdziemy ciekawą pozycję o ostrej wymowie społecznej, z ciekawie zarysowanymi postaciami i atrakcyjną w przebiegu akcję. Słowem jest to pozycja, która powinna spodobać się miłośnikom kryminałów.

Grażyna Plebanek, Bokserka

Grażyna Plebanek, Bokserka, Seria z miotłą, wyd. W.A.B.

Od czasu „Nielegalnych związków” i „Córki Rozbójniczki” Grażyna Plebanek znajduje szczególne miejsce na mojej półce z ulubionymi książkami. „Bokserka” to jej najnowsza powieść. Zastanawiam się, czy powstałaby w ogóle, gdyby autorka nadal mieszkała w Polsce, a nie od kilku lat w Belgii. Nie ma w tej powieści bicia w piersi, poczucia winy. Kobiecość pokazana została w niej w sposób najpełniejszy (także pod względem seksualnym), ale nie ograniczający się do erotyki i nie spłycony do treści uczuciowo-romantycznych. Nie znaczy to, że moim zdaniem takich kobiet jak Lu w Polsce nie ma. Raczej brakuje klimatu, by o nich pisać tak szczerze i bez wstydu, niejako na przekór tradycji, która tak dokładnie określa miejsce kobiety, że jakakolwiek inna opcja nie wchodzi w grę. Przynajmniej oficjalnie. „Bokserka” nie jest przy tym przeładowanym ideologią manifestem. Najnowsza powieść Plebanek to bardzo uczciwie opowiedziana historia o człowieczym losie i poszukiwaniu swojego miejsca. Tyle, że jej bohaterką jest kobieta, która nie daje się wtłaczać we wzory matki, żony, a nawet kochanki, chociaż długi czas jest „tą trzecią”. Bo Lu zostawia za sobą długoletni związek i wyjeżdża do Belgii za żonatym mężczyzną. Ich romans nie jest jednak ważniejszy od innych powieściowych wątków.

Historia Lu przybiera formę intymną, przeznaczoną do uszu osoby zaufanej, najbliższej przyjaciółki. I rzeczywiście Lu snuje opowieść o swoim życiu innej kobiecie, Sprite. Gdy tej brakuje, adresatem wspomnień Lu staje się ona sama. Młoda kobieta konfrontuje przeszłość i życiowe doświadczenia swojej matki oraz jej przyjaciółki, mieszkającej w Szwecji malarki Duni, ze swoim obecnym życiem. Każdy etap i inny mężczyzna to inne imię. Paradoksalnie to nadane na treningach kick-boxingu oznacza ten wycinek codzienności, w którym Lu nie jest zależna od kogokolwiek. Znajomości, które nawiązuje na ringu mają koleżeński charakter, nie są zaborcze, pozostawiają dość swobody. Nie mówiąc o tym, że spotykające się na treningach towarzystwo jest międzynarodowe. Tym samym klub bokserski staje się niechcący przestrzenią przenikania różnych (sub)kultur, wzajemnego poznawania i prób akceptacji. Tych cech, których brak żywiącej się plotkami i żyjącej swoimi sprawami ambasadzie, miejscu pracy Lu. Zresztą wielokulturowość i intensywne tempo życia w Brukseli Plebanek pomysłowo obrazuje nowymi nazwiskami osób z całego świata, które Lu co jakiś czas odczytuje z domofonu w bramie swojego domu.

Przekaz Plebanek jest prosty – zdradzić można tylko samą siebie. Wystarczy, żyjąc dla kogoś i przez czyjś pryzmat - zapomnieć o sobie. Lu bokserskimi rękawicami wywalcza dla siebie własną przestrzeń. Czuje pot, swoje ciało, pulsowanie krwi w skroniach. Mierzy się z własną siłą i słabością innych. Poszukuje granic. By potem umieć stawiać je innym. Tym „Bokserka” mnie ujęła. I jeszcze wielopłaszczyznowością. I tym, że choć scen erotycznych w tekście jest dosyć dużo, ani razu nie odniosłam wrażenia, by służyły one do odwracania uwagi czy „urozmaicania” akcji. „Nielegalne związki” wywołały we mnie większą burzę emocji – to prawda. Ale to dalsze losy Lu chciałabym poznać. Mam nadzieję, że będzie okazja.

Tu znajdziesz recenzję "Córek Rozbójniczki" Grażyny Plebanek
http://lowiskoksiazek.blogspot.com/2013/12/grazyna-plebanek-corki-rozbojniczki.html 

Zbigniew Pawlak, Jerzy A. Wlazło, Pęknięte miasto Biesłan

Zbigniew Pawlak, Jerzy A. Wlazło, Pęknięte miasto Biesłan, wyd. Znak

Równo dziesięć lat temu blisko tysiąc osób, przede wszystkim dzieci, które przyszły na rozpoczęcie roku szkolnego, zostało uwięzionych przez terrorystów w budynku szkoły podstawowej numer jeden w Biesłanie. Jedna trzecia z nich zginęła kilka dni później, gdy wybuchy i wystrzały rozpoczęły rozpaczliwą ucieczkę zakładników. I ich rzeź. Po szkole zostały ruiny, a co z tymi, którzy przeżyli? Zbigniew Pawlak był w Biesłanie we wrześniu 2004 roku. Rozmawiał z rodzinami zabitych, słuchał historii cudownych ocaleń, obserwował. Ponownie zawitał do Biesłanu w tym roku.

„Pęknięte miasto” jest po części relacją z tych rozmów i obserwacji, po części próbą przekazania istoty skomplikowanych stosunków łączących na dobre i złe narody Kaukazu. Przedstawienia ich obyczajowości, źródła wzajemnych uprzedzeń, ale i wspólnej im gościnności i serdeczności. Oraz tego, co w górach Kaukazu pozostało z mentalności człowieka radzieckiego i jakie pokłosie pozostawiły po sobie wojny rosyjsko-czeczeńskie. Udało się to nad podziw bardzo dobrze. Są bowiem takie fakty, bez których nie jesteśmy w stanie pojąć większości z tego, co doprowadziło do wydarzeń w Biesłanie i ich przebiegu. Przeszkadza nam w tym brak wiedzy, a nawet uprzedzenia. Chodzi choćby o takie sprawy, jak to, dlaczego pierwszy dzień szkoły w byłych republikach ZSSR jest wielkim rodzinnym świętem, dlaczego Rosja nie podejmuje pertraktacji z terrorystami, skąd wzajemna niechęć między Inguszami a Osetyjczykami. Czy wreszcie pozytywna i niedoceniana na świecie rola rosyjskiego specnazu w ratowaniu biesłańskich dzieci.

Z dwójki autorów tej książki tylko Jerzy A. Wlazło jest dziennikarzem, Zbigniew Pawlak ma inne doświadczenia życiowe i zawodowe. Tragedia w Biesłanie rozegrała się tuż po jego powrocie do Polski. Po dziesięciu latach pobytu w krajach Azji Środkowej, gdzie brał udział w projektach edukacyjnych, humanitarnych, zajmował się coachingiem i strategiami rozwoju. Jego podejście do wydarzeń na Kaukazie ma podłoże bardzo osobiste, bo dotyczy ludzi, wśród których żył, z którymi spędzał wiele czasu, którzy go gościli i dopuszczali do prywatności i wśród których wychowywały się jego dzieci. Być może dlatego „Pęknięte miasto” jest inne niż większość reportaży, z którymi miałam do tej pory do czynienia.

Przede wszystkim autorzy rezygnują z suchego wykładu na rzecz metody obrazowej, narracyjnej, w której to ludzkie losy i zachowania są kluczem do poznania i zrozumienia. Jeśli tylko to możliwe, każdy ma swoje imię, nazwisko i choćby najkrótszą historię. Dotyczy to także, choć było to dla mnie na początku szokujące, bojowników, którzy napadli na szkołę wypełnioną dziećmi. I towarzyszących im szahidek, tzw. czarnych wdów z pasami wypełnionymi ładunkami wybuchowymi i zapiętymi nad talią, które wysadzają się w samolotach lub w moskiewskim metrze. Bo Pawlak i Wlazło wspominają także inne zamachy.

„Pęknięte miasto” posiada bogatą bibliografię, równie cenny jest zebrany materiał wspomnieniowy oraz doświadczenie samego Zbigniewa Pawlaka, które otwierało mu wiele drzwi, rozwiązywało wiele języków i za pomocą którego tłumaczy nam różne zjawiska. Niemniej – i tego autorzy nie ukrywają - do dziś pozostaje niewyjaśnione, kto odpowiadał za pierwszy wybuch i rozpoczęcie strzelaniny, kto ukrył broń pod sceną w sali gimnastycznej i ściął drzewa przed szkołą, pozbawiając zakładników ochrony przed kulami snajperów. W „Pękniętym mieście” jest wszystko – od wyrzutów sumienia, akty bohaterstwa i bezsensownej śmierci po ludzką zawiść i traumatyczne wspomnienia, od opisów ślubnych zwyczajów i przygotowania jedzenia po jazdę po coraz lepszych kaukaskich drogach.

„Pęknięte miasto” czyta się bardzo szybko i można się z niego dużo dowiedzieć, chociaż jest to lekko niedoskonała relacja. Czasem brakowało mi w niej większej konkretności, właśnie tego wykładu, z którego zrezygnowali autorzy. Czasem dalszego ciągu jednego z bardzo wielu wątków. Z drugiej strony czytelnik wyciągnie z „Pękniętego miasta” o wiele więcej niż tylko opis tragicznych wydarzeń w biesłańskiej szkole. A pewnych scen nie zapomni nigdy w życiu.

Leif GW Persson, Między tęsknotą lata a chłodem zimy

Leif GW Persson, Między tęsknotą lata a chłodem zimy, tłum. Wojciech Łygaś, wyd. Wydawnictwo Czarna Owca

„Między tęsknota lata a chłodem zimy” to pierwsza część policyjnej trylogii, światowy bestseller i jedna z najlepszych szwedzkich powieści kryminalnych, jeśli wierzyć zapewnieniom wydawcy na okładce. Lepsza od Larssona (tego od „Millenium”) zdaniem jednego z polskich recenzentów, którego słowa również znalazły miejsce na tej samej okładce. A jednak przebrnęłam przez ten cud literatury zaledwie w jednej trzeciej. Niechętnie rozstaję się z zaczętymi powieściami. Czytanie tej jednak przypominało brnięcie na oślep, było ciągłym zastanawianiem się nad niuansami znaczeniowymi, dylematami dotyczącymi hierarchii służbowej szwedzkiej policji (czy komisarz szwedzkiej policji to więcej niż naczelnik wydziału?) i innymi szwedzkimi smaczkami (o co chodzi z tymi chłopami z Norrlandii?). I jeszcze ten wątek polityczny - sam w sobie całkiem niezły i wygląda na to, że zgrabnie połączony z tym kryminalnym - gdyby nie te aluzje, przemilczenia, od których pocił się nie tylko dowodzącym tajnymi służbami Berg, ale i ja.

„Między tęsknotą...” oscyluje wokół największej w dziejach współczesnej Szwecji tragedii – śmiertelnego postrzelenia premiera socjaldemokratów Olofa Palme, dokonanego najprawdopodobniej przez prawicowych ekstremistów i do dziś niewyjaśnionego. Powieść zaczyna się jednak od samobójstwa pewnego amerykańskiego dziennikarza i od człowieka, który wyprowadzał psa na spacer. Persson wprowadza na scenę duże zagęszczenie potencjalnie interesujących postaci, wśród których na prowadzenie wysuwają się policjanci Jarnebring i Johansson. Okoliczności samobójstwa wydają się być całkiem typowe dla takiej sytuacji. A jednak sprytnie ukryta karteczka z adresem jednego z dwóch śledczych i to z adresem, którego nie znajdzie się od tak w książce telefonicznej oraz inne zastanawiające działania dziennikarza zmuszają policjantów do przyjrzenia się sprawie Amerykanina bardziej wnikliwie. Byłam bardzo ciekawa, jak to wszystko się w końcu rozwiąże, gdy wtedy pojawił się enigmatyczny (bardzo!) wątek z politykami i szwedzkim wywiadem. Dla utrudnienia rozgrywa się on chronologicznie wcześniej, aniżeli ten, który rozpoczyna samobójcza śmierć.

Jednak nie to okazało się problemem, tylko te wszystkie detale, które odróżniają życie polityczne jednego kraju od drugiego. W powieści Perssona wyraźnie odczuwa się opór pewnej części szwedzkiego społeczeństwo w latach 80. wobec przyjmowania imigrantów, dopuszczania kobiet do dotąd typowo męskich zawodów, traktowania przemocy domowej inaczej niż banalnego problemu danej rodziny. Opór ten przejawia się różnie, zazwyczaj w sposób marginalny i ograniczający się do drobnych świnstewek (patrz: Johansson i szefowa wydziału narkotyków), ale nie tylko. Podejrzewam, że przeciętny szwedzki czytelnik Perssona rozpozna ten klimat, będzie umiał przełożyć go na konkretne nastroje społeczne (choćby swoich rodziców czy dziadków). Zrozumie pewne racje i będzie wiedzieć, jak wpływały one na polityków oraz ich decyzje. W moim odczuciu Persson pisał raczej pod Szwedów, a nieszczęśliwie się składa, że historia jego kraju nie jest tak popularna na świecie jak np. amerykańska. To tak, jakby przełożyć na szwedzki „Lód nad głową” Piotra Głuchowskiego (http://lowiskoksiazek.blogspot.com/2013/09/piotr-guchowski-lod-nad-gowa.html), który świetnie oddaje realia współczesnego polskiego bagienka politycznego, z jego zawirowaniami, manipulacjami i szemranymi interesami, wykorzystując pełną napięcia kryminalną intrygę. Ale czy jakiś Szwed cokolwiek by z tego zrozumiał? I miałby tę czytelnicza frajdę, rozpoznając to i owo z własnego doświadczenia i znajomości pewnych faktów? Wątpię.

Nie zniechęcam, ale też szczególnie nie polecam, pozostając wierną fanką Larssonów – Stiega i Åsy, u których szwedzkość jest atutem, nie barierą.

Glenn Greenwald, Snowden. Nigdzie się nie ukryjesz

Glenn Greenwald, Snowden. Nigdzie się nie ukryjesz, wyd. AGORA SA

Złożyło się, że „Snowdena” czytałam niemal w tym samym czasie co „Tajny raport Millingtona”, powieść szpiegowską, której bohaterzy, amerykańscy agenci, zapobiegają terrorystycznemu atakowi na Nowy Jork. Korzystają przy tym z inwigilacji elektronicznej i podsłuchów, a w tle ich działań słychać wyraźne utyskiwania na rządowe (i krótkowzroczne) ograniczenia ich kompetencji i budżetu, na biurokrację, która uniemożliwia szybkie akcje i w trochę mniejszym stopniu – na przedstawicieli mediów. Książkę tę napisał pod pseudonimem wieloletni współpracownik CIA, co nadaje jej rys autentyczności. Przyznaję – jej treść potrafi przekonać czytelników do zasadności zdecydowanych posunięć służb specjalnych. W tym fikcyjnym przypadku - słusznych. Ale czy w świecie rzeczywistym, tak jak w tej powieści, wszystkie one służą naszemu bezpieczeństwu? Czy zawsze możemy mieć taką niczym niezachwianą pewność?

„Snowden. Nigdzie się nie ukryjesz” to druga strona medalu – doskonale udokumentowana i nie będąca fikcją. Pokazująca niebezpieczeństwa i skalę związane z niczym nieograniczonym gromadzeniem wszelkich danych na temat kontaktów ludzi na całym świecie. Tak, nas, Polaków, również, dzięki współpracy z amerykańskiego wywiadu i rodzimych służb. Nie ma żadnego znaczenia to, że nie wszyscy są przecież terrorystami, a nawet, tak jak wiele państw, należą do sojuszników USA. Książka Greenwalda podważa oficjalne uzasadnienie masowej inwigilacji, którym posługuje się rząd Stanów Zjednoczonych. Wytyka niejawność, kłamstwa, wadliwe akty prawne i nadużycia. Dziennikarz „Guardiana” nie zrobiłby tego bez materiałów wykradzionych i dostarczonych przez Edwarda Snowdena, jednego z wielu szeregowych pracowników CIA. Bez Snowdena nie zdawalibyśmy sobie nawet sprawy jak poważny jest to problem.

Książka Glenna Greenwalda zaczyna się niemal sensacyjnie od opisu pierwszych prób nawiązania kontaktu Snowdena z dziennikarzem, ich spotkania w Hongkongu, rozmów, które przekonały Greenwalda co do autentyczności informacji, jak i szczerości motywów tego whistleblowera (w polskim wydaniu używane jest określenie „sygnalista”). Snowden w zamian naraził się na utratę jakichkolwiek perspektyw. Nie mówiąc już o dobrym imieniu (w polskim internecie doczekał się przydomka „Putinowskiego pachołka” po tym, jak, o ironio!, schronienia udzieliła mu Rosja) i widmie dożywotniego więzienia. Greenwald wprost pisze o swoich dylematach, o niepewności co do możliwości opublikowania tak obciążającego amerykański rząd materiału, nerwowych rozmowach z wydawcą, przesuwanych terminach druku. Ostro przy tym wypowiada się na temat części świata mediów– zbyt zachowawczego, bojącego się bardziej prawnych konsekwencji i utraty dobrych układów z politykami niż tego, że jest łamane prawo.

Kolejna część książki to wiedza czerpana wprost z dokumentów udostępnionych przez Snowdena. Podoba mi się sposób przekazywania jej przez Greenwalda, który po kolei objaśnia wszystkie pojęcia, nie zakłada, że je zapamiętamy po pierwszym odczytaniu. Dziennikarz stara się, by jego tekst był jak najbardziej przejrzysty i zrozumiały na każdym etapie, nawet jeśli oznacza to powtarzanie tych samych definicji. Wbrew pozorom ułatwia to rozeznanie w tematyce, która bądź co bądź jest dla przeciętnego człowieka obca i trudna do wyobrażenia. Przykładem mogą być choćby tzw. metadane, czyli nie konkretne treści rozmów telefonicznych czy maili, ale informacje o pobycie w danym miejscu, o częstotliwości wysyłanych maili, o wykonywanych połączeniach, długości ich trwania oraz ich adresatach. Pozyskiwane w ten sposób materiały dają ogromne możliwości gromadzącym je instytucjom i to w sposób dotąd niespotykany. Elektroniczne gadżety, bezprzewodowy internet i sieci komórkowe pozwalają na śledzenie praktycznie każdego, a nie jak jeszcze niedawno – ludzi wpływowych, z rządowych kręgów i to w dodatku w bardzo ograniczonym zakresie ze względu na ograniczony rozwój technologii.

Bez względu na to, czy przejmujemy się tym, że ktoś zna każdy nasz krok czy nie, czy uważamy Snowdena za zdrajcę, a może bohatera, warto byśmy dowiedzieli się, dlaczego zaryzykował utratę reputacji, dobrej pracy oraz kontaktu z rodziną i dziewczyną najprawdopodobniej do końca swojego życia. Nawet jeśli media zdominowały tak łatwo i tak szybko inne tematy.

J.K. Johansson, Miasteczko Palokaski 1. Laura

J.K. Johansson, Miasteczko Palokaski 1. Laura, tłum. Anna Buncler, wyd. Wydawnictwo Literackie

Jest coś kuszącego w porównaniu „Miasteczka Palokaski” z atmosferą serialu „Miasteczko Twin Peaks”. Tak naprawdę poza podobnie brzmiącym tytułem, zaginioną dziewczyną o tym samym imieniu co Laura Palmer, w „Miasteczku Palokaski” nie znajdziemy kojarzonej z serialem aury niesamowitości, przekraczania granic między światem rzeczywistym a majakami i zwidami rodzącymi się w zakamarkach umysłów zdezorientowanych bohaterów. Akcja „Laury” rozgrywa się konkretnie tu i teraz, we współczesnym fińskim miasteczku. Jej główną bohaterką jest Miia, specjalistka policyjna od internetu i mediów społecznościowych, która w swojej dawnej szkole obejmuje posadę pedagoga szkolnego. Pojawienie się Mii w nowym miejscu pracy zbiega się ze zniknięciem jednej z uczennic, Laury Anderson. To już drugie z kolei zaginięcie w Palokaski – przed laty w ten sposób Miia straciła siostrę.

Przyznaję, że powieść zaczyna się całkiem interesująco. Pokazywanie kolejnych jej etapów także z punktu widzenia innych osób wprowadza sporo zamieszania (dobrego dla lubiącego intrygę czytelnika) i rodzi wiele znaków zapytania. Do jej plusów mogę zaliczyć również zgrabne zakończenie, które, chociaż dostarcza nam najważniejszych odpowiedzi dotyczących losów Laury, wiele kwestii pozostawia też otwartych i pobudza ciekawość, co do dalszego ciągu. A to pozostaje nie bez znaczenia, biorąc pod uwagę, że „Laura” jest tomem otwierającym serię o miasteczku Palokaski.

Niestety na tym pozytywy się kończą. Powieść sprawia wrażenie powierzchownej nawet jak na standardy powieści kryminalnej, która należąc do literatury popularnej, nie zawsze musi mieć ambicje ocierania się o głębię. Postać Mii nie budzi zwyczajowej sympatii, którą obdarza się postacie fikcyjne, nie sprawia wrażenia żywej istoty ludzkiej, jest ledwie szkicem. Jak na pierwszoplanową postać wypada słabo. „Miasteczko Palokaski” należy do tego typu powieści, których autorzy nie zadają sobie trudu uwiarygodnienia opisywanych osób. Oczekują byśmy za pewnik przyjęli to, co nam podają na ich temat. Osobiście wolę staranne przygotowanie, nawet w przypadku najbanalniejszej historii, niż samodzielne klecenie czyjegoś obrazu z rzucanych wyrywkowo zdań. A tak właśnie się dzieje w przypadku powieści J.K. Johanssona, za którym to nazwiskiem kryje się grupa fińskich scenarzystów filmowych. Ich anonimowość na pewne sprzyja reklamie i dodaje lekturze pewnego smaku. Jednak rezultatem tej współpracy jest przede wszystkim płytkość i nazbyt wyraźne szwy w prowadzeniu narracji, widoczne też w nieuzasadnionych przeskokach od osoby do osoby i niedostatecznej uwadze poświęconej ich konstrukcji. Natomiast potrafię sobie wyobrazić tę opowieść w formie filmowej, która wymaga zupełnie innych umiejętności i wyczucia niż napisanie książki, a którymi akurat J.K. Johansson (i spółka) dysponuje.

Mam też małą uwagę co do problemów typowych dla naszych czasów, które porusza treść „Laury” - bezpłodność i pragnienie posiadania dziecka ponad wszelką cenę, techniki marketingowe zabijające powoli przyjaźń, podejrzane piramidy finansowe, brak czasu (i chęci) na wychowywanie własnych dzieci, cienka granica pomiędzy pragnieniem pomagania młodzieży a spoufalaniem się, które może przynieść odwrotne skutki, wpływ pornografii na wyobrażenia i rozrywki młodych ludzi, uzależnienie od bycia w sieci, życie z zasiłków społecznych, szczucie w internecie itp. Nie wiem nawet, czy wymieniłam wszystkie, które pojawiają się na ok. 250 stronach tej książki, ale przyznacie, że jest ich dużo. Zbyt dużo. Zespół pod szyldem J.K. Johansson w moim odczuciu przedobrzył.

„Miasteczko Palokaski 1. Laura” to historia z dużym potencjałem, którą najprawdopodobniej zabił tłok przy klawiaturze. Jak na tyle osób, które przyczyniły się do jej powstania, i jak na świetny pomysł na intrygę, książka razi brakiem dopracowania i płytkością. Wielka szkoda.

Clara Sánchez, Skradziona

Clara Sánchez, Skradziona, tłum. Łukasz Müller, wyd. Znak Literanova

Ta książka by nie powstała, gdyby nie dramat wielu tysięcy hiszpańskich rodzin, których dzieci zostały sprzedane i oddane do adopcji bez ich wiedzy i zgody. Porywanie niemowląt odbywało się poprzez lekarzy, pielęgniarki, położne, a także, co bardzo znamienne i bynajmniej nie będące wyjątkiem, przez zakonnice i księży biorących aktywny udział w tym procederze. Po porodzie prawdziwych rodziców informowano o śmieci noworodka. Nie zawsze jednak zamykało to sprawę. Sama Sánchez wspomina w wywiadzie udzielonym na portalu Na temat o przypadkach matek, które były przekonane, że ich dzieci żyją, podczas gdy otoczenie uważało je za zbyt przewrażliwione, niepotrafiące pogodzić się z rzeczywistością, czasem nawet szalone.

W „Skradzionej” taką tragiczną postacią jest matka Véroniki, Roberta. Jej przeczucia i wątpliwości co do śmierci najstarszej córki Laury mają niebagatelny wpływ na jej zdrowie, podejście do życia, a zwłaszcza na funkcjonowanie całej rodziny, w której pojawiła się jeszcze dwójka dzieci – Véronica i Angel. To właśnie Véronica jest główną narratorką tej historii i za jej pośrednictwem widzimy, jakiego spustoszenia może dokonać w psychice matki niepewność co do losów dziecka. Z czasem Véronica przestaje być tylko biernym obserwatorem. Choroba Roberty popycha ją do działania na własną rękę i szukania odpowiedzi, czy jej matka rzeczywiście całe życie miała rację, czy dręczyła ją tylko chorobliwa obsesja – efekt traumy wywołanej szokiem po niespodziewanej śmierci pierwszej córki. Równolegle, chociaż rzadziej, mamy do czynienia z głosem samej Laury, co dowodzi jej istnienia, ale nie wskazuje jednoznacznie, że jest ona akurat porwaną dziewczynką.

Śledztwo Véroniki jest chaotyczne, raczej intuicyjne, nawet nieporadne w porównaniu z błyskotliwymi akcjami, o których czytuje się w książkach sensacyjnych. Jednak to mająca nieokiełznany charakter i wolę walki Véronica dociera dużo dalej niż była w stanie zrobić to jej matka. Poznaje pewne fakty z życia rodziny, które tłumaczą na przykład niechęć Roberty do jej własnych rodziców. Véronikę zaczyna też zastanawiać zachowanie osób z najbliższego otoczenia Roberty. Nastolatka skrzętnie wykorzystuje każdy strzęp informacji czy poszlakę. Relacja Laury pozwala nam spojrzeć na te zmagania z drugiej strony, poznać codzienność tej drugiej, jakże innej dziewczyny.

„Skradziona” różni się od typowego thrillera. Nie brak w niej napięcia, ale jest ono innego rodzaju. Autorka kładzie nacisk nie tyle na akcję, ile na emocje bohaterów, w tym wypadku głównie Véroniki i Laury. Jej książka opowiada o wewnętrznym rozdarciu wywołanym przez naruszenie więzi – i tych pomiędzy członkami biologicznej rodziny, jak i pomiędzy przybranymi opiekunami a adoptowanym dzieckiem. Odkrycie prawdy przez Véronikę nie okazuje się happy endem, przynosi ulgę, ale i nowe wyzwania. Sánchez prawie w ogóle nie zajmuje się sprawcami, nam pozostawiając ocenę ich cynizmu, ignorancji, chciwości i chęci zastąpienia Boga. Swoją książkę pisarka poświęca ofiarom, stawiając pod znakiem zapytania wypaczoną moralność tych, którzy odgórnie decydowali, kto zasługuje na wychowanie dziecka, a kto nie. Biorąc za to grube pieniądze.

„Skradziona” to lektura przejmująca, jeden z wielu możliwych scenariuszy, które życie przygotowało dla jednego z około 60 tysięcy skradzionych po narodzinach Hiszpanów. I być może dla wielu innych dzieci na świecie. Chociaż budowa postaci Véroniki budziła w kilku momentach moje wątpliwości (chodzi mi o przywoływanie w środku powieści jak „na zawołanie” pewnych faktów, które miały w tym momencie uwiarygodnić jej motywację czy zachowanie), a i narracja nie ucierpiałby, gdyby ją trochę skrócić, generalnie oceniam tę książkę pozytywnie. Za to, że dotyka spraw ważnych i bolesnych, oddając całkowicie głos tym, którzy latami cierpieli bez swojej winy, dorosłym i dzieciom zmagającym się z poczuciem braku.

Tom Perrotta, Pozostawieni

Tom Perrotta, Pozostawieni, tłum. Anna Gralak, wyd. Znak Literanova

Przywykliśmy do opowieści o wielkich wojnach, klimatycznych kataklizmach, a nawet najazdach obcych kosmicznych cywilizacji. Tom Perrotta sięgnął po zupełnie inny, niespotykany wcześniej pomysł. W jego książce ludzkość dotknęła katastrofa wykraczająca poza ludzkie rozumowanie, pozbawiona logiki i choćby grama prawdopodobieństwa. Z ziemskiej planety, tego samego dnia znikają bez śladu miliony ludzi, bez względu na wiek, wyznanie, pochodzenie czy płeć. Pozostają po nich zdjęcia, zabawki, przedmioty codziennego użytku. Oraz zrozpaczone rodziny, zdezorientowani przyjaciele, wstrząśnięci sąsiedzi. Tajemnicze zniknięcie nie odbywa się według jakiegoś łatwo zrozumiałego klucza. Są rodziny na pozór nietknięte, takie jak ta Laury i Kevina Garvey'ów. Są takie, w których zniknęły pojedyncze osoby. I takie, jak ta należąca do Nory Durst, która w jednej chwili straciła wszystkich najbliższych - dwoje dzieci i męża.

Pomysł na fabułę „Pozostawionych” wydaje się mieć najwięcej wspólnego z fantastyką. Ale tylko pozornie. Próby wyjaśnienia tego, co się stało, nie są tematem tej powieści. Toma Perrottę interesuje całkiem inne zagadnienie, które realizuje z psychologicznym zacięciem. To, jak ludzie radzą sobie z brakiem i stratą - bez winnych, których można wskazać, bez jakiegokolwiek wyjaśnienia, bez szczątków, które można pogrzebać i opłakać, bez możliwości pocieszenia. Akcja powieści rozgrywa się trzy lata po zniknięciu. To dość czasu, by okrzepły emocje, powstały nowe teorie i by zostały obalone stare. Życie z oporami, ale kręci się nadal, tyle że pojawiły się nowe sekty i nowe subkultury. Oraz nowi przywódcy duchowi. Ten zmieniony świat to tło dla przeżyć kilkorga bohaterów, naznaczonych bezpośrednio katastrofą lub jej konsekwencjami.

Moim zdaniem siła „Pozostawionych” leży w tym, że w centrum zainteresowania stawia zwykłych ludzi, traktując niecodzienne okoliczności tylko jako punkt wyjścia. Tom Perrotta unika taniego sentymentalizmu, banalnych rozwiązań, dzielenia bohaterów na pozytywnych i negatywnych, choć jakimś cudem rzeczywiście nie ma wśród nich żadnych czarnych charakterów. Co rusz mamy okazję spojrzeć na rzeczywistość ich oczami – puszczonej samopas zbuntowanej nastolatki, jej matki, która opuściła rodzinę, by przystąpić do grupy Winnych Pozostałych, ojca, który próbuje nawiązać emocjonalną więź z inną kobietą, chłopaka, który porzucił studia na rzecz nowej sekty, i wspomnianej już wcześniej, osamotnionej Nory Durst. Są tak bardzo wiarygodni i nieprzewidywalni, że przypominają w swoich postępkach ludzi z krwi i kości. To za ich sprawą mamy do czynienia z pełnym wachlarzem emocji i najróżniejszych postaw, jakie wywołało zniknięcie. Dzięki ich doświadczeniom możemy sobie wyobrazić, jak wyglądało i co po sobie zostawiło prócz pustki i smutku. A było tego nie mało...

To wszystko sprawia, że „Pozostawieni” to książka-niespodzianka, oferująca o wiele więcej niż mogłoby się to na pierwszy rzut oka wydawać.

PS. Miałam już przeczytane 2/3 powieści, gdy wyemitowano pierwszy odcinek serialu. Przez dwadzieścia minut (bo potem skończyłam oglądanie) nie mogłam rozpoznać w nim historii znanej z książki. Szczerze mówiąc, wynudziłam się przed telewizorem. I z ulgą wróciłam do dużo bardziej interesującej powieści.

Fiona McFarlane, Nocny gość

Fiona McFarlane, Nocny gość, tłum. Katarzyna Bieńkowska, wyd. Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA SA

Okładka z zachodem słońca i delikatną postacią młodej kobiety sugeruje, że mamy do czynienia z historią miłosną. A jednak „Nocny gość” nie ma z tym rodzajem opowieści nic wspólnego. Jedynie morze jest tym, co łączy ten romantyczny obrazek z treścią książki. To właśnie niedaleko morskiego wybrzeża, w samotnie stojącym na wydmach domu mieszka starsza kobieta imieniem Ruth. Jej codzienności i nocnym lękom przyglądamy się z zewnątrz, płynnie dopuszczani do jej myśli i wspomnień. Nie ma znaczenia, jak głęboko sięgają one w przeszłość. Nawet im dalej, tym bardziej stają się klarowne, intensywne, jakby nie dzieliły ich upływające lata. W umyśle Ruth współistnieją obok siebie chwile zachowane z dzieciństwa spędzonego na Fidżi, pierwsza miłość - uczucie do młodego lekarza, urywki ze szczęśliwego i nieskomplikowanego związku z mężem, dotyk dziecięcej rączki któregoś z synów Ruth w jej dłoni. To, z czym starsza kobieta ma kłopot, to teraźniejszość, samotność i podstępna starość, która powoli i nieubłaganie odbiera jej rozeznanie między jawą a snem i przywidzeniem.

Pojawienie się w domu Ruth pracownicy opieki społecznej, Fridy, siedemdziesięciolatka przyjmuje ze zdziwieniem, ale i zadowoleniem. Potężna i solidna Frida stanowi oparcie dla starszej pani, staje się niezbędnym punktem odniesienia do tego, co dzieje się w jej życiu, a w końcu – tą, od której wszystko zaczyna zależeć, także postanowienia Ruth. Siła nacisku Fridy jest subtelna, z czasem przybiera bardziej złowrogi charakter. Ruth zaczyna się gubić pomiędzy potrzebą samodzielnego decydowania o swoich poczynaniach a zależnością od emanującej fizyczną siłą Fridy. Sytuacja staje się zagmatwana, niekiedy nieprzyjemna, a nawet groźna. Ponieważ obserwujemy ją z punktu widzenia Ruth, nie wiadomo, na ile odczucia i obserwacje starszej kobiety są jej urojeniem, nadinterpretacją faktów, efektem nie tak sprawnej już pamięci czy rzeczywiście prawdą.

Fiona McFarlane stworzyła niepokojącą, psychologiczną prozę o próbach utrzymania niezależności i głębokiej potrzebie czyjeś obecności – dwóch pragnieniach, które zdają się nawzajem wykluczać. Przypadek Ruth jest tym szczególniejszy, że nie ma ona wystarczającej mocy przeciwstawienia się Fridzie i utrzymania zdrowych granic w relacjach z nią. Jej wrogami są zaawansowany wiek, mieszkanie w odludnym miejscu i brak stałej obecności synów w pobliżu.

Podoba mi się, że McFarlane kreśląc postać Ruth, nie odbiera jej apetytu na życie, na oczekiwanie dalszego ciągu, snucie planów i marzeń. Starsza pani nie szykuje się na śmierć, jak w naszym mniemaniu robią wszystkie babcie. W Ruth wciąż tkwi dziecko wychowane w egzotycznym miejscu, młoda dziewczyna po pierwszym pocałunku, żona i matka, która planowała życie rodzinne i osiągała każdy cel, nawet tak banalny jak zrobienie zakupów w sąsiednim miasteczku (co w pewnym momencie stanie się dla niej nieosiągalne).

„Nocny gość” to powieść obyczajowa, ale skonstruowana z takim napięciem, które ciągle każe nam czekać na moment zagrożenia. Mówi nam o bezradności, która przychodzi z wiekiem i bezsilności wobec faktu, że coraz bardziej stajemy się zależni od innych. To dużo gorsze niż tygrys, którego buszowanie w domu słyszy w niektóre noce Ruth...

Agnieszka Olejnik, Zabłądziłam

Agnieszka Olejnik, Zabłądziłam, wyd. Wydawnictwo Literackie

Gdyby ktoś mi powiedział, że nie tylko przeczytam romans, ale jeszcze do tego popłaczę się nad nim jak bóbr, postukałabym się znacząco w czoło, że dać wyraz temu, co o tym myślę. A jednak. Wciągnęłam się, wzruszyłam i nie odpuściłam aż do ostatniej strony. Co prawda gdy mąż, widząc moje poruszenie, podpytywał o kolejne wydarzenia, które stały się udziałem bohaterów powieści „Zabłądziłam”, łapałam się na tym, że nie opowiadam mu nic nowego, nic odkrywczego. Historia miłosna dwójki bardzo młodych ludzi jest czymś starym jak świat. Nie wiem, jak to zrobiła Agnieszka Olejnik, że przedstawiła ją w sposób wywołujący tak wiele emocji. Być może dlatego, że nie zaczęła jej typowo i przewidywalnie od problemu – kocha, nie kocha, ale dała nam szansę poznać swoich bohaterów w szerszym kontekście.

Narratorką powieści jest szesnastoletnia Maja. Od początku wokół jej postaci unosi się aura smutku i wyobcowania. Maja na tyle uczestniczy w życiu szkoły, na ile musi, nie angażuje się w przyjaźnie, nie chodzi na imprezy, z nikim nie spotyka się po lekcjach. Jedynym wyjątkiem w jej rozkładzie dnia są treningi koszykówki. Nastolatka ma za sobą niezwykle traumatyczne przeżycia. To ona, pod nieobecność rodziców w domu, znalazła w łazience ciało swojej starszej siostry, samobójczyni Kai. To doświadczenie naznaczyło ją i zmieniło cały jej świat. Alek, nowy uczeń, ma za sobą podobne doświadczenia, tylko inaczej je odreagowuje niż Maja. Dla zamkniętej w sobie dziewczyny, Alek jest pokrewną duszą, ale nie dąży ona do nawiązania z nim kontaktu. Do czasu...

Agnieszka Olejniczak pokazała swoich nastoletnich bohaterów jako wrażliwych, radzących sobie po swojemu z emocjami i bagażem przeszłości nastolatków. Z własnym światem i swoimi wartościami, o cechach charakteru, które mogą czasem drażnić, ale generalnie budzą sympatię i współczucie. Otwartych na siebie i czerpiących z uczucia życiodajną siłę. Popełniających pierwsze błędy i próbujących brać za nie odpowiedzialność, bez względu na to, jak będzie trudna. Są młodzieńczo nieporadni i uczciwi, pozbawieni cynizmu – chyba to tak do nich przekonuje. Olejnik ma wyczucie w budowaniu wiarygodnych postaci, być może dlatego, że „Zabłądziłam” pisała wtedy, gdy jeden z jej nastoletnich synów przeżywał pierwsze sercowe rozterki.

Autorka ładnie też skonstruowała całą fabułę, stopniowo odkrywając pełną prawdę o rodzinie Mai i Alki i pozwalając, by ich związek ewoluował. Miłość między nimi stopniowo przeradza się z ucieczki od świata w związek oparty na czymś zdecydowanie innym niż rodzinne tragedie. To przesunięcie środka ciężkości sprawia, że formuła powieści nie wyczerpuje się, nie powtarza po wielokroć tych samych wątków, a zaciekawia dalszym, dramatycznym (o, tak!) ciągiem.

„Zabłądziłam” przypomniało mi, jak to było, gdy miłość wypełniała cały świat, nawet wdychane powietrze, i nie było od niej nic ważniejszego! Polecam ją osobom, które lubią się powzruszać, tak po prostu.

PS. Do romansów nadal się nie przekonałam, ale cieszę się, że powstają i takie, po których widać, że autor włożył w nie pracę myślową i własną wrażliwość. „Zabłądziłam” do nich należy.

Yvette Żółtowska-Darska, Messi. Mały chłopiec, który stał się wielkim piłkarzem

Yvette Żółtowska-Darska, Messi. Mały chłopiec, który stał się wielkim piłkarzem, wyd. Egmont

Jestem kompletnym laikiem w sprawach piłki nożnej, moje dziecko na pewno mniejszym i do tego jeszcze wielkim wielbicielem Messiego, a tak się złożyło, że biografia argentyńskiego piłkarza napisana z myślą o dzieciach przypadła nam obojgu do gustu. To, co rzuciło mi się w oczy jako rodzicowi, to krzepiący charakter opowieści o życiu Lionela Messiego. Futbolistę uważanego za najlepszego i najlepiej opłacanego spośród piłkarzy świata, nie ominęły w dzieciństwie zwyczajowe przykrości czy problemy, także zdrowotne (Leo przestał rosnąć w wieku 10 lat). Na jego przykładzie dzieciaki mogą zobaczyć, że mikra postura, przezwiska w szkole czy dużo starsze rodzeństwo nie dające forów młodszemu braciszkowi ostatecznie nie okazały się zbyt wielką przeszkodą, by odnieść sukces. Dobrze wiedzieć, że tego typu sprawy przytrafiają się także osobom z pierwszych stron gazet i że można sobie z nimi poradzić, a nawet – że mogą przynieść w zamian coś dobrego. Gdyby nie choroba Leo, przez którą jego wzrost stanął w miejscu i która wymagała drogich lekarstw, chłopiec być może nie trafiłby do szkółki piłkarskiej w Barcelonie i nie zostałby tak szybko członkiem jednej z mistrzowskich drużyn piłkarskich na świecie.

Yvette Żółtowska-Darska doskonale orientuje się w układach rodzinnych i przyjacielskich Argentyńczyka, w rodzajach piłkarskich turniejów, w funkcjonowaniu La Masii, piłkarskiej szkółki z internatem w Barcelonie i innych faktach związanych z piłką nożną. Autorka pisze o psikusach i zdobytych bramkach, kolejnych pucharach i innych piłkarzach, kolegach Messiego z boiska, o ocenach w szkole i ulubionych ciasteczkach jedzonych ukradkiem ze względu na sportową dietę. Przedstawia Messiego jako dziecko, a także jako dorosłego mężczyznę, który założył rodzinę. Każdy etap ku dorosłości, to odrębna część książki, poprzedzona zdjęciami i krótkimi ciekawostkami np. o Argentynie czy o kluczowych meczach. Rozdziały są krótkie, napisane prostym, jasnym językiem i co bardzo mi się spodobało – w zdecydowanej większości przypadków znajdziemy w nawiasie obok obco brzmiących nazwisk i nazw sposób ich prawidłowego wymawiania, co jest coraz rzadszym zwyczajem w książkach, czy to dla dorosłych, czy dla dzieci. Gdybym spotkała się z Yvette Żółtowską-Darską, powiedziałabym jej: Dobra robota! Bo udało jej się zaciekawić nie tylko moje dziecko, co w pewnym sensie było oczywiste, ale i mnie, osobę odporną na urok piłki nożnej.

Dodam jeszcze, że książka jest ładnie wydana, ma pomysłową szatę graficzną i co najważniejsze – bardzo pozytywny przekaz, który działa bez względu na to, kim nasza pociecha chce zostać w przyszłości!