Lindsey Davis, Srebrne świnki

Lindsey Davis, Srebrne świnki, tłum. Konrad Majchrzak, wyd. Dom Wydawniczy Rebis

Ostatnio mam szczęście do cykli powieściowych. Co daje mi okazję do dłuższego obcowania z ulubionymi bohaterami i poruszania się po ich świecie. Ten, który zapoczątkowują „Srebrne świnki” i którego najważniejszą postacią (a zarazem narratorem) jest Marek Dydiusz Falko, zdecydowanie należy do lżejszego kalibru literatury. Co nie znaczy, że nie potrafi pozytywnie zaskoczyć i wciągnąć. Powieści Davis mają niezaprzeczalnie tę zaletę, że dają pełnowymiarowe wyobrażenie, jak w początkach cesarstwa rzymskiego toczyło się zwykłe życie w obrębie Wiecznego Miasta oraz w granicach imperium. Być może dlatego, że Falko nie jest ani bogatym arystokratą, ani budzącym współczucie niewolnikiem. Plasuje się dokładnie pośrodku - wolny człowiek, którego byt zależy od siły jego rąk i sprawności umysłu i który pałace odwiedza tylko przy okazji wykonywania zleceń. Wie, jak się poruszać po zatłoczonych ulicach i w razie czego przechytrzyć pospolitych złodziejaszków czy nasłanych najemników. Dokąd zabrać dziewczynę na spacer i na którym straganie kupić najlepszy placek z siekanym mięsem. Dzięki niemu (i Lindsey Davis) dawny Rzym ożywa, a zamieszkujący go ludzie są pokazani bez klasycznego, chłodnego wyrafinowania, z którym są powszechnie kojarzeni.

Falko to zawodowy detektyw, a gdy go poznajemy jego główną klientelą są przede wszystkim zazdrośni małżonkowie. Na skutek zbiegu okoliczności i słabości do płci przeciwnej, Falko trafia w sam środek spisku zawiązanego przeciwko nowemu cesarzowi Wespazjanowi – jedynej nadziei dla Rzymu na spokój i normalność po szaleństwach i ekscesach Nerona. Lindsey Davis zadbała nie tylko o szerszy plan powieści. Pieczołowicie otoczyła Falkona wianuszkiem mniej lub bardziej bliskich mu osób. Wśród nich znajdzie się matka, która przynosi do jego kawalerskiego mieszkanka starannie połatane tuniki, kilka zamężnych sióstr, ich dzieci oraz mężowie nieudacznicy, a także Petroniusz Longus z rodziną - najlepszy przyjaciel Falkona, a zarazem dowódca patrolu straży awentyńskiej.

Przyznaję, że postać Falkona nie od razu wzbudziła moją sympatię. Późno zorientowałam się, że lekki styl, w jakim wypowiada się o swojej pracy i związanych z nią okazjach do przygód miłosnych, to tak naprawdę czcza gadanina. Falko chce siebie (i nas) przekonać, że prowadzone przez niego życie w pełni go satysfakcjonuje i nie oczekuje od niego więcej nad przelotną przyjemność i konkretny pieniądz. Los postawi jednak na jego drodze kogoś, przez kogo wielokroć będzie zmieniał zdanie w tej kwestii. Zdradzę tylko, że wątek ten będzie się odznaczał uroczą niekonsekwencją i że śledzi się go z taką samą uwagą, jak ten sensacyjny. Po prawdzie oba staną się nierozłączne i będą wspólnie nadawały ton lekturze (także w kolejnym tomie „Wykute w brązie”).

„Srebrne świnki” należą do tego rodzaju zgrabnie napisanych powieści, po które chętnie się sięga w wolnych chwilach. Jej tło historyczne jest na tyle bogato i wiarygodnie przedstawione, że przestaje mieć znaczenie, na ile to efekt wyobraźni pisarskiej, a na ile praca badawcza autora. Ma ona odpowiedni ładunek emocjonalny, by polubić jej bohaterów, ale nie spodziewajmy się rozbudowanych portretów psychologicznych, bo to po prostu nie ten typ literatury. Spotkanie z Falkonem to rodzaj zabawy. Może nie dla wszystkich, którzy go spotykają na swojej drodze w powieściowej rzeczywistości, ale dla czytelników na pewno.

Naomi Novik, Smok Jego Królewskiej Mości

Naomi Novik, Smok Jego Królewskiej Mości, tłum. Paweł Kruk/Jan Pyka*, wyd. Dom Wydawniczy Rebis

Udało mi się szczęśliwie rozczytać własne dziecko. I to tak dobrze, że już od dłuższego czasu samo lubi szperać po bibliotecznych półkach, zamiast słuchać moich sugestii i podpowiedzi. I bardzo dobrze. Inaczej kilkutomowa seria autorstwa Naomi Novik nigdy nie wpadłaby w nasze ręce. A jest się czym zachwycać. Nawet się nie dziwię, że „Szatan z siódmej klasy” Makuszyńskiego, zadany w szkole, przegrywa z opowieściami o smoku imieniem Temeraire (z fr. śmiały, zuchwały) i jego kapitanie Williamie Laurensie. Nie może być inaczej, gdy lekturami obowiązkowymi są nadal te same książki, co kilkadziesiąt lat temu. Wątpię, by dzięki klasykom udało się zaszczepić pasję czytania dzieciom, którym współczesność oferuje lepsze atrakcje niż mało zrozumiały język, opis rozrywek, które straciły rację bytu i nieaktualne przedstawienie rzeczywistości, zgodne z duchem czasu, gdy powstawała dana historia. Tym bardziej to przykre, że od kilku lat nauczyciele w szkole podstawowej mają swobodny wybór lektur. I nie muszą podsuwać swoim uczniom książek, które sami przerabiali (co za brzydkie wyrażenie!) w szkolnych latach.

Nie myślcie jednak, że mam coś przeciwko powieściom, których akcja rozgrywa się w przeszłości. Powieści Novik przenoszą nas do początku 19. wieku, a nie uważam tego za minus. Wprost przeciwnie. Podoba mi się, jak autorka odmalowała czasy, gdy to, co się mówiło miało swoją wagę i zobowiązywało nie mniej niż własnoręczny podpis na dokumencie. Język służył okazywaniu szacunku i sympatii w ściśle określony, elegancki sposób. Naomi Novik udało się to jednak pokazać bez dziwacznej składni i archaicznych słów, w sposób pozbawiony sztuczności.

Jej bohaterowie nie tylko przeżywają najrozmaitsze przygody, biorą udział w bitwach (naprawdę ciekawie opisanych) i docierają w najróżniejsze miejsca świata. Oni, człowiek i smok, poznają siebie nawzajem, uczą się doceniać własne zalety, akceptować niedostatki. Ich wzajemne towarzystwo sprawia, że zmienia im się postrzeganie świata. Dlatego do powieści Novik najlepiej pasuje określenie, że są to książki o poszerzaniu się horyzontów i odrzucaniu dotychczasowych pewników. O podejmowaniu niełatwych wyborów. O przyjaźni, obowiązku i honorze. Samodzielnym wyciąganiu wniosków i ponoszeniu tego konsekwencji. A także o polityce, która rządzi się innymi prawami niż przyzwoitość.

Nie jestem naiwna, by sądzić, że akcja, której główną osią są wojny napoleońskie, wzbudzi natychmiastowe zainteresowanie młodych czytelników historią. Ale być może ze zdumieniem odkryją oni kiedyś, że ktoś taki jak książę Wellington czy generał Kutuzow istnieli naprawdę, a europejskie choroby zakaźne poczyniły większe spustoszenie na kontynencie amerykańskim niż broń. Tak jak niezaprzeczalnym faktem jest to, że pierwsi biali koloniści w Australii byli skazańcami i żołnierzami, którzy ich pilnowali, a Brytyjczycy celowo przemycali opium do Chin. Oczywiście historia w cyklu o smoku Temerairze jest wersją alternatywną wobec tej, która rzeczywiście miała miejsce. A to za sprawą nietypowych bohaterów.

Chodzi rzecz jasna o smoki, które w tej serii– w przeciwieństwie do innych powieści fantasy – nie cechują się automatycznie niezwykłą mądrością tylko dlatego, że są smokami. Są po ludzku różnorodne w charakterach i usposobieniu, choć oczywiście mają swój system wartości (w tym upodobanie do złota i świecidełek). Żyjąc pomiędzy ludźmi, zachowują się też tak, jak w danym kraju są postrzegane – groźne, ale użyteczne bestie, opiekunowie całych rodzin, wcielenie przodków, samodzielnie myślące istoty, którym należy się szacunek lub tylko gadające zwierzęta, które trzeba sobie podporządkować.

Powieści Naomi Novik o smoku Temerairze i kapitanie Laurensie są więcej niż tylko rozrywką. Na to jej bohaterowie są zbyt często rozdarci pomiędzy tym, co przywykli od zawsze uważać za swój obowiązek a tym, co dyktuje im rozum i serce opowiadające się za właściwym postępowaniem wobec innych. Nie bez znaczenia są tu zdroworozsądkowe uwagi oraz rewolucyjne jak na tamte czasy poglądy Temeraire'a, którego nie krępują te same powinności jak jego ukochanego kapitana.

Polecam dla tych trochę większych i – sądząc po sobie - całkiem dorosłych. Chociaż ta seria ma jeden poważny minus. Brak ostatniego, dziewiątego tomu, nad którym autorka jeszcze pracuje. Na szczęście ma się on ukazać w przyszłym roku, na co z niecierpliwością czekam!

W serii ukazały się następujące tytuły:

◦Smok Jego Królewskiej Mości

◦Nefrytowy tron

◦Wojna prochowa

◦Imperium kości słoniowej

◦Zwycięstwo orłów

◦Języki węży

◦Próba złota

◦Krew tyranów

* inne tomy cyklu

Katarzyna Kwiatkowska, Zbrodnia w szkarłacie

Katarzyna Kwiatkowska, Zbrodnia w szkarłacie, wyd. Znak

„Zbrodnia w szkarłacie” to w skrócie trup, nielubiana, ale bogata krewna, problemy finansowe i wesele, które musi się odbyć bez względu na to, kto strzelał i dlaczego. Do tego jeszcze piękny, ale zadłużony dwór oraz akcja, która rozgrywa się przed stu laty.

Nie do końca jestem przekonana, czy Katarzyna Kwiatkowska stanie się mistrzynią kryminału na miarę Agathy Christie, której styl jest dla niej wzorem. Za to na pewno jest fenomenalna w sferze obyczajowej i ma niesamowity talent do wprowadzania czytelnika w błąd w sprawach różnej wagi, niekoniecznie tych kryminalnych. Świetnie też porusza się w obszarze historii. Ze „Zbrodni w szkarłacie” więcej dowiedziałam się o życiu codziennym Wielkopolan w czasie zaborów niż kiedykolwiek z lekcji w szkole. Co prawda ta codzienność dotyczy przedstawicieli warstwy ziemiańskiej, ale będziemy mieli też okazję poznać dwie kucharki posługujące się gwarą poznańską. Kwiatkowska dobrze uchwyciła stosunek Polaków do rządzących Wielkopolską Prusaków oraz atrakcyjnie przedstawiła czytelnikom rozwiązania, jakie zgodne z prawem i w pokojowy sposób stosowali nasi antenaci wobec chcących przechwytywać polskie majątki zaborców. O czym nigdy wcześniej nie słyszałam!

Tyle o zaletach. Minusem „Zbrodni w szkarłacie” jest prowadzenie narracji, która zakłada, że czytelnik zna głównego bohatera, Jana Morawskiego, który w majątku kuzynostwa poszukuje ukrytego skarbu-posagu ich pięknej córki (to jeden z wielu wątków, które składają się na „Zbrodnię...”). Żeby tak właśnie było, czytelnik musiałby przeczytać wcześniejszą powieść Katarzyny Kwiatkowskiej, „Zbrodnię w błękicie”. Autorka nie wzięła pod uwagę, że może być inaczej, stąd pewna dezorientacja, która stała się moim udziałem. Zamiast skupiać się na zagadnieniu: kto zabił i dlaczego?, wciąż zastanawiałam się, kim konkretnie jest Jan i co powinnam o nim wiedzieć. Równie „tajemnicza” była dla mnie osoba Mateusza. Trochę czasu zajęło mi zorientowanie się, że jest on kamerdynerem Morawskiego, chociaż relacje między nimi są bardziej przyjacielskie niż służbowe, a zaangażowanie Mateusza w funkcjonowanie dworu w Jeziorach może sugerować, że to Jerzy Jezierski jest jego pracodawcą. Brak stosownego wprowadzenia co do postaci występujących w poprzedniej powieści – takiego właśnie, jaki u Christie jest zawsze odnośnie osoby panny Marple czy Herkulesa Poirot – wywołuje moim zdaniem niepotrzebny zamęt.

Denerwujący i nachalny wydaje się też sposób zwracania naszej uwagi na różne szczegóły – siniaki na rękach, flakoniki z niebezpiecznymi substancjami itp., który znajdziemy zwłaszcza na początku lektury. Jak napisałam wcześniej, Kwiatkowska lubi stosować zmyłki i jest w tym rewelacyjna, ale o tym można się przekonać dopiero po jakimś czasie. Jeśli nawet niektóre z tych tak rzucających się w oczy obserwacji Jana nie będą miały znaczenia w pomyślnym zakończeniu śledztwa, ich obecność - zanim przekonamy się, na co stać autorkę – sprawia wrażenie nieporadności i niedociągnięć warsztatu pisarskiego. A że to niesprawiedliwy wniosek, przekonamy się po zapoznaniu z całością.

Mam nadzieję, że autorka, pisząc kolejne książki o kryminalnych przygodach Jana Morawskiego, nie popełni już tych błędów. A jej powieści nadal będą jak najlepsze wehikuły czasu rzucające nas w wir barwnego i pełnego niespodzianek życia sprzed wielu lat.

Suki Kim, Pozdrowienia z Korei. Uczyłam dzieci północnokoreańskich elit

Suki Kim, Pozdrowienia z Korei. Uczyłam dzieci północnokoreańskich elit, tłum. Agnieszka Sobolewska, wyd. Znak Literanova

Miałam trochę obaw, czy książka Suki Kim nie okaże się tytułem, który będzie przypominał podejściem do tematu inną książkę, „Woziłam arabskie księżniczki” autorstwa Jayne Amelii Larson. Spodziewałam się, że - tak jak tamta - „Pozdrowienia z Korei” będą przede wszystkim służyć zwróceniu uwagi na osobę autorki, a pretekstem do tego będzie pokazanie wycinka rzeczywistości niedostępnego dla większości osób. Suki Kim na szczęście znacząco różni się od Larson. Jej pisaniu przyświecał inny cel niż lansowanie samej siebie.

Naprawdę interesowała ją północnokoreańska codzienność oraz mentalność ludzi wychowanych w tym najbardziej odizolowanym kraju świata. Miała po temu powody natury osobistej, związane z pochodzeniem, oraz zawodowe. Co prawda jej możliwości badawcze były ograniczone do kampusu uczelni, gdzie uczyła języka angielskiego, i sporadycznych wycieczek krajoznawczych. A młodzi ludzie, z którymi przyszło jej się spotkać, nie do końca byli przeciętnymi Koreańczykami z Północy. Wywodzili się w końcu z rodzin o wyższym statusie materialnym i większych możliwościach. Paradoksalnie tym bardziej rzucało się w oczy ubóstwo ich wiedzy o tym, co dzieje się poza granicami ich ojczyzny. Nawet w przypadku nowinek technicznych (niektórzy z nich studiowali informatykę!) czy tak normalnych, zwykłych spraw, jak możliwość rozmowy telefonicznej z bliskimi lub wyjazd za granicę. Po takich rewelacjach szybko zaczęłam rozumieć, dlaczego autorka darzyła swoich uczniów sympatią pomieszaną z czułością. Te pozytywne odczucia nie wyeliminowały jednak obawy autorki przed donosami. Suki Kim w Korei Północnej doświadczyła oderwania od normalnego życia. Wciąż towarzyszyło jej przeświadczenie, że obserwowany jest każdy jej krok, a niewinnie rzucona uwaga może sprowadzić na jej głowę nieszczęście, przy którym groźba deportacji byłaby tylko przykrą niedogodnością.

„Pozdrowienia z Korei” nie bez przyczyny powstały w takiej, a nie innej formie. Już wcześniej, jako dziennikarka, Suki Kim odbyła wiele rozmów z uchodźcami z Korei Północnej. Wiedziała zatem czego mniej więcej się spodziewać i na co zwrócić baczniejszą uwagę podczas pobytu tym kraju. Do tego Kim jest rodowitą Koreanką. Wychowana w Korei Południowej, nastoletnie życie spędziła w Stanach Zjednoczonych, a młodzieńcze lata na wędrówkach po świecie. Takie doświadczenia dały jej spojrzeniu otwartość i pozbawiły uprzedzeń. A znajomość rodzimych tradycji, zwyczajów i języka pozwoliły dostrzegać subtelne różnice między rodakami z południa i północy. Jej relacja ze stolicy Korei Północnej, Pjongjangu, zyskuje właśnie dzięki pochodzeniu i rodzinnym historiom. To im czytelnicy zawdzięczają wnikliwe obserwacje wzbogacone emocjonalną głębią. Są one wyjątkowe w porównaniu choćby z reportażem byłego dziennikarza BBC, Johna Sweeneya "Korea Północna. Tajna misja w kraju wielkiego blefu", która jest bardzo dobrą książką o tym kraju-więzieniu, niemniej napisaną z punktu widzenia człowieka Zachodu i z nieuniknionym dystansem wobec tego, czego nie znamy z rodzinnego domu.

Wartościowa pozycja!

Michael Crummey, Sweetland

Michael Crummey, Sweetland, tłum. Michał Alenowicz, wyd. Wiatr od Morza

Sweetland to nazwa miejsca, małej wysepki u wybrzeży Kanady, będącej częścią Nowej Fundlandii. Sweetland to także nazwisko Mosesa, głównego bohatera powieści. Poznajemy go w chwili, gdy rząd postanawia przenieść za sowitą rekompensatę mieszkańców wyspy na stały ląd. Warunkiem wypłaty pieniędzy jest zgoda całej wyspiarskiej społeczności. Moses należy do tych, których nie pociąga myśl o przeprowadzce. Mimo anonimowych pogróżek. Mimo milczącej dezaprobaty większości sąsiadów, a nawet bliskich. Sweetland dąży do tego, by pozostać w miejscu, w którym się urodził i spędził większość życia. Osiąga cel, ale nie od razu zdaje sobie sprawę, jakim kosztem.

Michael Crummey poprzez decyzję swojego bohatera wprowadził do opowieści romantyczną nutę niezłomności, pochwałę twardego charakteru i harmonijnego zżycia z przyrodą. Buntowniczość Sweetlanda, jego milczenie i życie pozbawione pustych gestów budzą w nas odruchową sympatię i poparcie dla jego wyboru. Jest jednak coś, czego Moses Sweetland nie przewidział w swoim planie. Innych ludzi. Zagrożenie z ich strony jest jednak innego rodzaju niż moglibyśmy się spodziewać. Polega nie na fizycznej obecności, ale na jej coraz dotkliwszym braku.

Od początku do końca powieści poznajemy w urywkach wspomnień przeszłość Sweetlanda. I ten zabieg nie służy, jak to zazwyczaj bywa w książkach, odkrywaniu rodzinnych sekretów (chociaż kilka oczywiście się znajdzie). Raczej pokazuje Mosesa jako część większej całości. I nie jest w stanie przekreślić tego jego milczenie ani pociąg do samotności, którą pozwalał zakłócać jedynie dzieciom. Ani pozorna samowystarczalność, która szybko okazuje się fikcją. Tak jak przodkowie Sweetlanda, tak on sam ma niewielkie szanse na przeżycie w pojedynkę. Nie zmieniły tego anomalie pogodowe, nowoczesny sprzęt, lepsze sposoby komunikacji. Bez przyjaciół, sąsiadów, znajomych życie Mosesa ulega jakby zawieszeniu, sprowadzone do najprostszych czynności w celu zapewnienia sobie jedzenia i ciepła. Moses sam zaczyna w pewnym momencie postrzegać siebie jako coś, nie człowieka.

Chociaż nie nazwałabym „Sweetland” powieścią z dreszczykiem ani tym bardziej powieścią akcji, budzi ona w czytelniku pewne napięcie co do ostatecznych losów jej najważniejszej postaci. W międzyczasie poznajemy Mosesa coraz lepiej. Powoli traci on cechy bohatera, szlachetne, ale mało ludzkie na rzecz słabości, niekonsekwencji, a nawet wad. Staje się prawdziwszy dzięki przeszłości, w której nie brak i dobrych chwil i zmarnowanych szans. Paradoksalnie przywiązujemy się do niego coraz bardziej.

„Sweetland” opowiada o tak wielkiej samotności, że wchłania ona człowieka, unicestwia jego ślad na ziemi, wymazuje z życia innych. I chociaż była upragnionym wyborem, okazała się pułapką. Czy bez wyjścia? Michael Crummey, autor „Dostatku” i „Pobojowiska”, których akcja również rozgrywa się na Nowej Fundlandii, nie od razu daje odpowiedź na to pytanie. I na tym polega wielkość jego prozy. Polecam, zwłaszcza tym, którzy lubią ciekawe portrety psychologiczne i wolą innego rodzaju dramatyczne zwroty akcji.

Romain Sardou, Fräulein France

Romain Sardou, Fräulein France, tłum. Monika Szewc-Osiecka, wyd. Dom Wydawniczy REBIS

Francuzi nie lubią pamiętać o tym, jak szybko skończyła się ich obrona przed wojskami Hitlera. Jak gładko przyszło im współpracować z okupantem. Tak, ich sytuacja była wyjątkowa i o tym również wspomina Sardou – Niemcy mieli odgórny rozkaz lepszego traktowania Francuzów, a ci dawali się nabierać dobre maniery i elegancką francuszczyznę niemieckich okupantów wyniesioną ze szkół. Tak samo imponowała im dobra organizacja i oznaki dobrostanu niemieckich żołnierzy, którzy – jako przegrani w poprzedniej wojnie światowej – nie mieli przecież do niego prawa.

To tylko niektóre z powodów, które przytacza Sardou, tłumaczące entuzjastyczną postawę wobec wroga sporej części swoich rodaków w czasie drugiej wojny światowej. I chociaż wśród jego bohaterów nie brakuje przedstawicieli ruchu oporu, na czoło wysuwają się ci, którzy prowadzą z Niemcami interesy, traktując ich w tym momencie historii jako użyteczniejszych partnerów, uznając ich wyższość i nowe porządki. To naga prawda o tamtych czasach podana bez upiększeń i usprawiedliwień. Romain Sardou daje do zrozumienia, że bezrefleksyjne opowiedzenie się po stronie najeźdźcy jest czymś obrzydliwym i nagannym. Bo „Fräulein France” to opowieść o pohańbieniu. Z tym, że gdy jedni bez mrugnięcia okiem decydują się na życie bez godności, inni je odrzucają. Choćby jak luksusowa prostytutka France, która, nie mając innych możliwości, używa go jako maski.

France jest postacią tajemniczą. Wiemy, że ma związek z tragicznymi wydarzeniami z początku książki, ale jej tożsamość długo pozostaje zagadką. Na początku pewne jest tylko to, że France wykorzystuje swoje ciało i urodę, by uwodzić wyższych rangą niemieckich oficerów. Potem - że jej cel różni się od tego, który głosi publicznie (ale nadal nie wiadomo, dlaczego). Ponieważ Sardou prowadzi narrację bez wglądu w psychikę głównej bohaterki, jej postępowanie bywa dla nas tajemnicą, nawet pod koniec powieści, gdy wydaje nam się, że wiemy o niej wszystko. Styl Sardou jest chłodny i mało emocjonalny, co tylko potęguje wrażenie zagadkowości motywów, którymi kieruje się France. Nie znam wcześniejszych powieści Sardou, nie wiem zatem, czy to jest to charakterystyczna cecha jego pisarstwa. Z pewnością dzięki temu udaje mu się osiągnąć uniwersalny charakter powieści, bez sprowadzania jej tylko do osobistej relacji między kilkorgiem ludzi, pozbawionej za to szerszego kontekstu.

Romain Sardou opiera fabułę „Fräulein France” na ówczesnych nastrojach z dużym naciskiem na rozczarowanie sporej części Francuzów swoim demokratycznym państwem. Oraz na faktach historycznych, chociaż jego postacie to w większości postacie fikcyjne. Tutaj warto wspomnieć o osobie, która w minimalnym stopniu pojawia się w powieści, ale jej przemyślenia i wiedza mają wpływ na jej kształt i wymowę. Niemal przysłania go sama France, swoim urokiem, smutkiem i tragedią, która ją bezpośrednio dotknęła. Jednak Jean-Baptiste Meyer to nie byle kto. To on stworzył idealną w oczach Niemców Francuzkę, nieświadomych, że dał tej młodej dziewczynie narzędzia i siłę do walki w tak nietypowym miejscu, jakim jest dom publiczny.

Podsumowując - „Fräulein France” to niebanalna powieść historyczna o wojnie, w której zemsta odgrywa zasadniczą rolę. Polecam!

Giovanni Cocco, Amneris Magella, Cienie na jeziorze

Giovanni Cocco, Amneris Magella, Cienie na jeziorze, tłum. Stanisław Kasprzysiak, wyd. Oficyna Literacka Noir sur Blanc

Zjawiskowe jezioro Como, uderzające piękno alpejskich szczytów, surowy urok romańskich kościółków są scenerią „Cieni na jeziorze”, kryminału, w którym na pierwszy plan wysuwa się nie sensacja i fizyczne zagrożenie, ale romantyczna miłość i wątki obyczajowe. To kolejna przeczytana przeze mnie powieść kryminalna, która wymyka się klasycznym schematom. I to pomimo dokonanego już na samym początku powieści ponurego znaleziska na trasie budowy nowego górskiego tunelu. Oraz pomimo głównej bohaterki Stefanii, która pracuje jako komisarz włoskiej policji.

Zresztą postać Stefanii również wyłamuje się z konwencji. Poznajemy ją bowiem nie tylko jako funkcjonariuszkę, ale przede wszystkim jako wiecznie zabieganą samotną matkę, rozwódkę, która czerpie przyjemność z nowej znajomości, przyjaciółkę, która stara się nie przekraczać granic, które mogłyby zachwiać relacjami z bliskim jej mężczyzną, a u którego ceni intelekt i zdolność logicznego myślenia. Stefania to także osoba rozkochana w swoich rodzinnych stronach i dobra szefowa dla swoich podwładnych. Jest też konsekwentna i uparta. Kiedy intuicja podpowiada jej, że warto zbliżyć się do pewnej bogatej rodziny, właścicieli terenu, gdzie znaleziono ludzkie szczątki, słucha jej mimo niechęci szefostwa do zawracania głowy osobom wpływowym i zamożnym. Jej działania stają się coraz bardziej dyskretne, a śledztwo zaczyna przynosić pierwsze rezultaty.

„Cienie na jeziorze” to taki typ powieści, w której duże znaczenie mają bezpośrednie rozmowy ze świadkami wydarzeń i wyłapywanie nieścisłości w niewymuszonych zeznaniach. Równie dużą rangę mają historyczne zawirowania, w tym wypadku dotyczące chaosu końcówki drugiej wojny światowej i przemytniczego charakteru tego terenu Włoch, sąsiadującego z neutralną Szwajcarią. Co ciekawe, mimo różnic, jakie lubi się wskazywać, dzieląc Włochy na bogatą, uprzemysłowioną Północ i biedne, skażone mafijnymi wpływami Południe, wszystkich Włochów charakteryzuje chyba miłość do jedzenia. Stefania co prawda zbyt często musi się ratować gotowymi daniami na wynos, ale i tak w tekście pojawiają się wzmianki o miejscowych specjałach, desery są na porządku dziennym, a ja zamierzam odtworzyć w swojej kuchni jej przepis na smażone sieje (choć nie zaręczam, że akurat to będą takie ryby). Ich opis powoduje natychmiastowy ślinotok!

„Cienie na jeziorze” nie są lekturą, która oferuje mnogość sensacyjnych wątków. Niemniej czytało mi się ją dobrze i nie mam do niej zastrzeżeń. A Stefanię zwyczajnie polubiłam – za jej dążenie do odkrycia prawdy i autentyczne zainteresowanie człowiekiem, który został zamordowany kilkadziesiąt lat przed jej narodzinami. Chociaż wygodniej byłoby sobie odpuścić.

Antonio Garrido, Człowiek, który czytał umarłych

Antonio Garrido, Człowiek, który czytał umarłych, tłum. Grzegorz Ostrowski, Joanna Ostrowska, wyd. Wydawnictwo Albatros Andrzej Kuryłowicz S.C.

Dawne Chiny na wyciągnięcie ręki.

Brak mi słów, by jednoznacznie określić tę książkę. Sam autor uważa ją przede wszystkim za powieść historyczną, ale zawiera ona elementy sensacji, kryminału i powieści obyczajowej, a nawet przygodowej. Bowiem niemal co stronę Song Ci musi się mierzyć z nowym niebezpieczeństwem, ryzykiem rozpoznania i brakiem nadziei na sprawiedliwość. Garrido oparł jego losy na autentycznej postaci trzynastowiecznego chińskiego uczonego, któremu zawdzięczamy uporządkowanie już istniejących i stworzenie zupełnie nowych metod śledczych oraz napisanie pięciotomowego kompendium medycyny sądowej (niektóre z jego technik są używane do dzisiaj!).

Powieść jest swobodnym autorskim wyobrażeniem młodzieńczych lat Songa Ci. Za to tło obyczajowe i historyczne możemy uznać za wiarygodne, biorąc pod uwagę podaną na końcu bibliografię, słowniczek najważniejszych pojęć i zjawisk oraz listę osób, które wspomogły pisarza w zdobyciu niezbędnej wiedzy na temat pewnych faktów historycznych oraz chińskich zwyczajów, a także metod, procedur i narzędzi badawczych używanych w tamtej epoce.

Songa Ci poznajemy w chwili, gdy jest on pełen nadziei na przyszłość. Z powodu żałoby (uwaga! ważny chiński obyczaj!) jego ojciec musiał wrócić do rodzinnej wsi, porzucić urzędniczą pracę i zabrać z sobą całą rodzinę, w tym Ci, który w międzyczasie rozpoczął naukę pod opiekuńczymi skrzydłami sędziego Fenga. Okres odosobnienia rodziny miał jednak niedługo minąć, a tym samym Ci mógłby powrócić do przerwanych studiów. Ku zdumieniu Ci nic jednak nie wychodzi z tych planów, a znalezienie na polu obciętej głowy sąsiada sprowadza na jego rodzinę nieszczęście za nieszczęściem. To początek ucieczki i tułaczki Ci, który jako podejrzany o przestępstwo udaje się do Lin'anu, ówczesnej stolicy cesarstwa. Tu poznaje nędzę i głód, ale wrodzona inteligencja oraz umiejętność odczytywania przyczyn śmierci ze śladów pozostawionych na ciałach zmarłych prowadzi go na cesarski dwór. Tu jednak czyha na niego chyba jeszcze więcej niebezpieczeństw niż w podejrzanych zaułkach i spelunkach stolicy.

Zdaję sobie sprawę, że to tak nie wygląda, ale naprawdę unikam szczegółowego opisu. Po pierwsze potrzebowałabym na to dużo więcej miejsca. A po drugie zależy mi, by potencjalnemu czytelnikowi czytało się historię Ci podobnie jak mi – z przyjemnością płynącą z wartkiej akcji, ciekawych rozwiązań fabularnych, powracania do wydawałoby się zamkniętych już wątków oraz z postaci potraktowanych w wielowymiarowy sposób. Dla mnie „Człowiek, który czytał umarłych” jest przede wszystkim świetną powieścią przygodową, nieprzewidywalną i niemal co stronę oferującą jakiś nowy przełom, nowe wydarzenie, które nie pozwalają na nudę i bezmyślne kartkowanie stron.

Nie dziwię się, że za ten tytuł Antonio Garrido został wyróżniony kilkoma nagrodami za najlepszą powieść historyczną, a jego książka otrzymała nominację do Edgar Allan Poe Award. W dodatku starania autora, by jak najlepiej przedstawić metody badawcze Songa Ci, przyniosły rewelacyjne efekty. Fragmenty, w których Ci udowadnia, w jaki sposób zmarła dana osoba i czy jej śmierć należała do naturalnych, należą do równie atrakcyjnych, jak wątki awanturnicze. Dla kogoś, kto lubi serię autorstwa Kathy Reichs z antropolożką kliniczną, Temperance Brennan, w roli głównej (lub zekranizowany na jej podstawie serial „Kości”), powieść Garridy jest jak znalazł. W dodatku jest dużo lepiej napisana, a już na pewno przetłumaczona.

Marta Guzowska, Wszyscy ludzie przez cały czas

Marta Guzowska, Wszyscy ludzie przez cały czas, wyd. W.A.B.

Marta Guzowska napisała serię kryminałów, która intrygująco obiega od klasyki gatunku. Brak typowego śledztwa, barwna postać profesora antropologii Mario Ybla, teren wykopalisk archeologicznych i zebrane wokół grono naukowców, które za sukces i ogólnoświatowy rozgłos jest gotowe na wszystko – to według mnie najważniejsze elementy prozy Guzowskiej, czynnej archeolożki i pisarki. Co prawda nie znam jej drugiej z kolei powieści zatytułowanej „Głowa Niobe”, ale takie właśnie elementy znalazłam i w „Ofierze Polikseny” (za nią Guzowska otrzymała nagrodę Wielkiego Kalibru dla najlepszej powieści kryminalnej!), i w najnowszej książce „Wszyscy ludzie przez cały czas”.

Konfiguracja, którą zastosowała autorka w „Ofierze Polikseny”, nie traci nic ze swojej świeżości w trzeciej części cyklu. Czytelnik niemal cały czas ma przyjemność dobrze się bawić, obserwując profesora Ybla w akcji (celowo używam słowa „niemal”, bo bądź co bądź trupów tu nie brakuje, także całkiem „świeżych”). Jego bezczelne, aspołeczne z gruntu uwagi, brak chęci do przypodobania się komukolwiek, skupienie na własnym ego i potrzebach przy jednoczesnym profesjonalizmie w odczytywaniu śladów ludzkiej aktywności z pozostałości kilkusetletnich szkieletów - są gwarancją dobrze spędzonego czasu z książką. Mario Ybl to taki doktor House wśród archeologów i antropologów. Jak się przekonamy, jego rzucające się w oczy wady – łącznie z potrafiącym wytrącić z równowagi brakiem hipokryzji – i tak nijak się mają do ambicji i ukrytych motywów pozostałych bohaterów powieści. Może tylko lepiej skrywających swoje prawdziwe cele pod płaszczykiem ogłady i odpowiednich zachowań, które uważamy za dowód dobrego funkcjonowania w społeczeństwie. Prawie że nie ma tu osoby, która w odpowiednim momencie nie pokaże się z innej strony (przyznaję, że nie w każdym przypadku od razu tej złej). Bywa to naprawdę zaskakujące, na przykład odnośnie archeologa Roberta czy mojego ulubieńca w tej kategorii – nieporadnego w realnym świecie Karla.

Działania Maria nie przypominają zwyczajnego śledztwa. Skłamałabym też, gdybym twierdziła, że pochłaniał go tylko problem zamordowanej dziewczyny znalezionej z kością gnykową w dłoni. Tak samo „Wszyscy ludzie...” nie są tylko kryminałem, ale – może nawet przede wszystkim – bezlitosnym portretem naukowego światka, w którym zamiast szlachetnego oddania się badaniom dominuje żądza władzy i sławy. Dorzućmy do tego lokalne kreteńskie zwyczaje oraz kapryśną pogodę, której żaden turysta nie skojarzy z tą słoneczną wyspą – i wychodzi nam powieść, przy której nie ma się jak nudzić!

Anna Herbich, Dziewczyny z Syberii. Prawdziwe historie

Anna Herbich, Dziewczyny z Syberii. Prawdziwe historie, wyd. Znak Horyzont

Każda z historii opisanych przez Annę Herbich to gotowy scenariusz na film. Może co najwyżej zawierałby on więcej szczegółów, bez których jednak wersja książkowa doskonale się obywa. Bo to, co opowiadają bohaterki „Dziewczyn z Syberii”, widzimy oczami wyobraźni – zabójczą śnieżycę zwana purgą, kominy baraków ledwo wystające nad śnieg, bajeczną bujność przyrody i ludzką nędzę. Mnie jeszcze podczas lektury brzęczały uparcie w głowie pytania: - Co ja bym zrobiła na ich miejscu? Jak bym się zachowała? Czy przetrwałabym? Determinacja i silna wola to jedno, ale zwykły łut szczęścia, a czasem czyjaś niespodziana ludzka życzliwość są równie znaczące i mogą decydować o przeżyciu. Tak jak jabłuszko – niespotykany na Syberii rarytas – zostawione na szpitalnym stoliku. Lekarz, który pozwolił dłużej zostać dużej na oddziale. Oficer śledczy z łagru, który byłą łagiernicę bez papierów podawał podczas kontroli w pociągu za swoją żonę. To tylko kilka przykładów.

Tytułowe „Dziewczyny z Syberii” łączą ciężkie przeżycia z lat młodości. Wywózka na wschód, nakaz pracy, ciągły głód, lata beznadziei, trudne decyzje, które znacząco wpływały na ich dalsze losy. Głównym powodem kary była polska narodowość, stąd w gronie wspominających pań jest i taka, którą wysłano pociągiem towarowym na wschód w wieku... 10 lat! I to jako jedyną z rodziny. Dodatkowym - działalność konspiracyjna, zwłaszcza gdy dotyczyło to kresowiaków, który z dnia na dzień budzili się nie w Polsce, ale w Związku Radzieckim. Dla nich najbardziej gorzką chwilą było huczne świętowanie zakończenia wojny, w którym nie mogli uczestniczyć ani się z niego cieszyć.

Opowieści „Dziewczyn z Syberii” czyta się bardzo dobrze. Autorka nie potraktowała ich tylko jako materiał historyczny, który trzeba podać dosłownie, tak jak został opowiedziany ze wszystkimi nieuniknionymi mankamentami języka mówionego. Wspomnieniom swoich bohaterek nadała atrakcyjną formę, zaczynając niemal każdy rozdział od wydarzeń, które najbardziej przykuwają uwagę czytelnika. Dopiero potem wraca do porządku chronologicznego, opisując ich słowami dzieciństwo, młodość, dodając więcej szczegółów z lat spędzonych w łagrach oraz pokazując, jak wyglądało życie po nich (a bywało ono pasjonujące!). Ta bezpośrednia narracja daje niesamowite wrażenie osobistego kontaktu z opowiadającymi, podkreśla ich wyjątkowość i indywidualność. Czuć, że nie są one obojętne dla Anny Herbich, która zadedykowała swoją książkę „Cioci, która przeszła przez osiem sowieckich więzień, aby umrzeć na tyfus w Teheranie”. To zdanie przypomina, że nie wszyscy mieli szczęście powrócić do domu. Że czasem żelazna wola przegrywała z wyniszczonym organizmem...

„Dziewczyny z Syberii” odbieram jako wyraz podziwu dla tych, którym się udało, ale też jako szczere upamiętnienie wszystkich, którzy zostali pochowani na wygnaniu. Niesamowite jest to, że panie opisujące swoje przeżycia, tak świetnie się trzymają. Mają po osiemdziesiąt lat, a niektóre nawet dobiegają setki. Ich historie, mimo pewnych punktów stycznych, są niepowtarzalne. Cieszę się, że zostały oddane w sposób jasny i bezpretensjonalny, bo pozbawione patosu mają duże szanse, by zaistnieć w świadomości młodego pokolenia.

Remigiusz Grzela, Obecność. Rozmowy

Remigiusz Grzela, Obecność. Rozmowy, wyd. Drzewo Babel

Czytałam wiele wywiadów. Nie brakowało wśród nich tych niezapomnianych, profesjonalnych w każdym calu. Trafiło się też kilka takich, które mnie nie wciągnęły, nawet pomimo ciekawych rozmówców. Wywiady przeprowadzone przez Remigiusza Grzelę należą do tych wyjątkowych. Wyróżnia je nawet nie tyle tematyka, co nastrój intymności, jaki panuje między autorem a rozmówcami. Wiem, że częściowo mają na to wpływ ich wcześniejsze kontakty na gruncie towarzyskim, może nawet przyjacielskim. Dziennikarz nie ukrywa prywatnego charakteru tych znajomości, a nawet podkreśla go w tekście. Ponieważ w większości są to osoby znane Grzeli nie tylko z osiągnięć i nazwiska, być może dlatego tak otwierają się przed nim. Dzielą swoimi przemyśleniami i wspomnieniami na temat ukochanych, bliskich, tych, którzy umarli i których obecność, nawet najkrótsza, pozostawiła po sobie ślad. Bohaterowie wywiadów Remigiusza Grzeli niejako przy okazji mówią nam o sobie samych. To także wyróżnia „Obecność” spośród książek tego typu - sprawianie, że ludzie naturalnie i w niewymuszony sposób odsłaniają swoje wnętrze i indywidualne cechy charakteru.

Paradoksalnie tak się składa, że wywiadowi zamykającemu książkę, temu z Julią Hartwig, brakuje akurat tego czegoś i w moim odczuciu odstaje on reszty. W tej rozmowie wyraźnie czuć szacunek. I dystans pokoleniowy, który nie pozwala na przekroczenie pewnych granic i który wyznacza, o czym powinno się mówić, a jakich tematów unikać. Trudno mi powiedzieć, czy narzuciła go poetka czy jego istnienie odgórnie uznał sam dziennikarz. Niemniej w przypadku Julii Hartwig bezpieczniejszymi pytaniami okazały się te dotyczące wierszy niż ludzi. Ale może to tylko takie moje subiektywne wrażenie?

Pragnę przestrzec potencjalnych czytelników przed zbyt szybkim zapoznawaniem się z tą lekturą. Forma dialogu kusi, by jak najszybciej dojść do końca książki. Tymczasem jej emocjonalny ładunek jest tak wielki, że lepiej go sobie dawkować, dać czas na ochłonięcie. Rozmówcami Remigiusza Grzeli są dorosłe już dzieci, także te, które nie pamiętają swoich rodziców i odtwarzają ich osobowość z okruchów zostawionych przez kapryśną historię. Małżonkowie/partnerzy wspominający pierwszą i jedyną miłości oraz tacy, dla których dopiero kolejny związek okazał się tym najważniejszym, niekoniecznie najszczęśliwszym w potocznym rozumieniu. Przyjaciele opowiadający o przyjaciołach. Bez ckliwości i taniego sentymentalizmu, w sposób poruszający do głębi. Może nie to było celem autora, ale przy okazji uwidocznił on, że w życiu związki międzyludzkie są czymś, co wymyka się łatwym uproszczeniom i schematom. Każdy jest wyjątkowy w swej zwyczajności i nie kończy się tak po prostu z czyjąś śmiercią.

Kolejna znakomita pozycja Drzewa Babel, w której głos zabierają tym razem Krystyna Janda, Paula Sawicka, Leszek Sankowski, Alicja Kapuścińska, Joanna Sobolewska-Pyz, Maria Iwaszkiewicz, Krystyna Morgenstern, Ruta Wermuth-Burak, Zuzanna Janin i Julia Hartwig.

Günter Wallraff, Na samym dnie

Günter Wallraff, Na samym dnie, tłum. Ryszard Turczyn, wyd. AGORA SA

Celowo kupił soczewki kontaktowe zmieniające kolor oczu na ciemny, a do włosów doczepił treskę, by stać się Alim, jednym z wielu gastarbeiterów. Do celów fikcji wymyślił turecko-greckich rodziców, żeby nie budzić podejrzeń kolegów z pracy. Używał łamanego niemieckiego, by zmylić szefów. Dzięki Alemu znalazł się na tytułowym samym dnie, gdzie nikt nie liczy się z ludzkim życiem, przepisy BHP w najlepszym razie są przeznaczone dla rodowitych Niemców, a jeśli chce się korzystać z rękawic ochronnych, trzeba je sobie znaleźć w koszu na śmieci. Co prawda podarte, wyrzucone tam przez etatowych robotników, ale dające jako taką osłonę.

Reportaże Wallraffa wywołały swego czasu wielką burzę w Niemczech Zachodnich. Chociaż ukazały się w latach 80. ubiegłego wieku, w dalszym ciągu szokują skalą poniżenia i pogardy wobec ludzi, którzy będąc w rozpaczliwym położeniu, zmuszeni są znosić każde upokorzenie i każde oszustwo ze strony pracodawców. Ludzi pracujących nielegalnie, a więc zdanych na czyjąś łaskę i dobrą wolę. Według relacji Alego/Wallraffa nie było co na nie liczyć. Zamiast obiecanej pensji do robotników trafiały nędzne grosze, które trzeba było sobie wychodzić i wyprosić. A w zamian pracujących na czarno czekały najgorsze możliwe warunki i praca po kilkanaście godzin na dobę. Nie wszyscy z nich byli jednak cudzoziemcami.

Kryzys dotknął także wielu Niemców i pozbawił możliwości zatrudnienia. Chociaż dzielili oni rozpaczliwe położenie z kolegami z Turcji, Grecji, Jugosławii czy Polski i niektórzy z nich byli przyzwoitymi ludźmi, szybko zarysował się podział na lepszych i gorszych. Padały rasistowskie uwagi, na porządku dziennym było odwoływanie się do rządów Hitlera. Lepiej odnosili się do nich brygadziści. Im też nikt nie proponował najbardziej ryzykownej pracy w elektrowniach atomowych w przypadku poważniejszych awarii. To było zresztą jedyne miejsce, do którego Ali/Wallraff nie miał odwagi się udać. Za to podjął sfingowaną (i udaną!) próbę pośredniczenia między kierownictwem elektrowni a gastarbeiterami. Poza tym Ali/Wallraff testował na sobie leki w fazie badań klinicznych, pracował w w jednym z punktów dużej sieci dań typu fast food i, poza jednym wyjątkiem, bezskutecznie próbował przejść na katolicyzm!

W Polsce po raz pierwszy „Na samym dnie” ukazało się już w 1988 roku. Niemieckiego dziennikarza chętnie drukowano w naszej części Europy ze względu na jego lewicowe przekonania. Z tego też powodu jego demaskatorskie rewelacje na temat kapitalizmu były traktowane przez ogół czytelników jako kłamliwa propaganda. Teraz, gdy lepiej znamy rzeczywistość wolnorynkową i na własnej skórze doświadczamy także jej mroczniejszych stron, dziennikarskie śledztwo Wallraffa nabiera zupełnie innego, złowrogiego wyrazu. Pewne sytuacje będą się powtarzać, dopóki będą istnieć ludzie gotowi obchodzić prawo, unikać płacenia podatków i oszczędzać kosztem czyjegoś bezpieczeństwa i zdrowia. Dodatkowo Wallraff obnażył przykrą prawdę, że nasze standardy moralne ulegają obniżeniu wraz z kolorem skóry i wyglądem, a ludzka chciwość ma się dobrze nawet bez względu na nie.

„Na samym dnie” to pozycja wstrząsająca mimo upływu lat i wciąż aktualna. Budząca wiele emocji, od niedowierzania po gniew. Obowiązkowa dla tych, którzy chcą się dowiedzieć więcej na temat dziennikarstwa uczestniczącego i niezwykłej biografii jego wybitnego przedstawiciela jakim niewątpliwie okazał się Günter Wallraff.

Jane Goodall, Gail Hudson, Mądrość i cuda świata roślin

Jane Goodall, współpraca Gail Hudson, Mądrość i cuda świata roślin, tłum. Dominika Cieśla-Szymańska, seria EKO, wyd. Wydawnictwo Marginesy

W „Mądrości i cudach świata roślin” Jane Goodall daje się poznać z nowej strony. Nie tylko jako wieloletnia badaczka szympansów w Gombe w Tanzanii, która jako jako jedna z pierwszych uświadomiła nam, że mamy wiele wspólnego z tymi inteligentnymi naczelnymi. Ale jako miłośniczka całego świata przyrody, w którym jest miejsce dla człowieka, dla zwierząt i dla fascynujących, niedocenianych roślin, bez których nie byłoby życia na naszej planecie. I trzeba podkreślić to wyraźnie i głośno, że w dalszym ciągu jesteśmy od nich zależni. Chociaż większość z nas zdaje się tego nie zauważać.

Treść „Mądrości i cudów ...” nie ogranicza się do podawania ciekawostek o roślinach. Zresztą czasem są to wręcz informacje oczywiste, ale ta książka powstała nie dla ekspertów, ale dla zwykłych ludzi z całego świata, ceniących sobie kontakt z naturą i pragnących czegoś więcej się o niej dowiedzieć. A nie dla każdego musi być oczywiste, skąd się biorą bawełniane T-shirty czy choćby chleb. Niemniej nawet osoby, które miały szczęście przejść przez mniej ogólny system edukacji, a do tego rozkochane w kwiatach, ziołach, trawach i drzewach (a za kogoś takiego się uważam), mogą być zaskoczone ich właściwościami oraz rolą w przyrodniczej równowadze i zastosowaniach. Niektóre na przykład skutecznie oczyszczają glebę i wodę, wchłaniając metale ciężkie i zanieczyszczenia, które zamiast im szkodzić, powodują bujniejszy wzrost. Inne żyją setki, a nawet tysiące lat. Jeszcze inne do wykiełkowania nasion potrzebują... ognia! Istnieją też drzewa, które ostrzegają się przed szkodnikami i w tym samym czasie zaczynają wytwarzać w liściach truciznę, która je odstrasza. Takich rewelacyjnych przykładów Jane Goodall podaje dużo więcej.

Książka Jane Goodall jest jednak przede wszystkim rodzajem manifestu, zachętą do nawet najdrobniejszego działania na rzecz ochrony przyrody, ze szczególnym uwzględnieniem roli roślin. Badaczka opowiada nam więc o zagrożeniach, jakie niesie z sobą monokulturowe rolnictwo przemysłowe, hodowanie warzyw i zbóż typu GMO i bezmyślne niszczenie ostatnich dzikich zakątków. Potrafi przy tym udowodnić, że nie jest to kwestia stawiania wyżej „jakiegoś kwiatka” nad interes człowieka, ale że chodzi tu o naszą przyszłość i szanse na przeżycie. Stąd szereg przytaczanych przez autorkę projektów i eksperymentów prowadzonych na całym świecie, wyniki badań naukowych oraz nazwiska konkretnych osób, które za nimi stoją. Oraz przykłady angażowania zwykłych ludzi w ochronę przyrody, która przynosi im wymierne korzyści. Choćby przez namawianie ich do innego modelu upraw. Stąd sadzenie różnych gatunków drzew między krzakami kakaowca i kawy (nie do pomyślenia na ogromnej, przemysłowej plantacji), ponieważ wydłuża to ich żywotność, nie dopuszcza do wysuszenia gleby, a nawet w niektórych przypadkach wzbogaca ją naturalnym azotem. A co ważniejsze, drzewa te, np. bananowce, w latach, gdy rynki obniżają cenę za kakao lub kawę, są dodatkowym źródłem utrzymania dla rolników. Poza tym im większa różnorodność roślin, tym więcej na danym terenie owadów i zwierząt.

Ale kawa i kakaowce rosną w takiej Afryce czy Ameryce Południowej. A co my możemy zrobić? Choćby zabawić się w ogrodniczych partyzantów, którzy rozsiewają gdzie się da nasiona dzikich kwiatów, obsadzają puste klomby i skwery albo przynajmniej rezygnują ze sztucznych nawozów czy groźnych pestycydów we własnym ogrodzie. Jane Goodall przekonuje, że można. Jeśli chcemy, by nasze dzieci miały kontakt z naturą i takie wspomnienia z dzieciństwa jakie miała sama Gooodall, warto się starać!

Sue Monk Kidd, Sekretne życie pszczół

Sue Monk Kidd, Sekretne życie pszczół, tłum. Andrzej Szulc, wyd. Wydawnictwo Literackie

Są takie książki, których się nie zapomina. Powieści, które dotykają tematów wydawałoby się opisanych już na wszystkie możliwe sposoby – miłości, śmierci, tęsknoty, poszukiwań swojego miejsca – które mimo to potrafią tchnąć autentycznością. To cudowne i zachwycające niespodzianki! Jest nią na przykład „Gwiazd naszych wina”. Jest nią także „Sekretne życie pszczół” Sue Monk Kidd, tak różniące się od "Czarnych skrzydeł", innej powieści tej autorki, którą również przeczytałam. Chociaż obie dotykają problemu dyskryminacji rasowej i oceniania człowieka na podstawie koloru jego skóry, przedstawiają go zupełnie inaczej. Być może nie bez znaczenia jest tu czas akcji obu powieści. „Czarne skrzydła” to dziewiętnasty wiek, prawnie usankcjonowane niewolnictwo bez nadziei na zmianę tego stanu rzeczy i jedna z głównych bohaterek wzorowana na historycznej postaci. „Sekretne życie pszczół” to czasy nie tak odległe, lata 60. dwudziestego wieku, gdy prezydent USA Lyndon Johnson wprowadził pełne prawa obywatelskie dla kolorowych obywateli.

Bohaterką „Sekretnego...” jest czternastolatka wychowywana przez nieczułego ojca, żyjąca w poczuciu winy z powodu śmierci matki, spragniona jej miłości i obecności. Ta tęsknota naprowadza ją na ślad domu zamieszkałego przez trzy czarnoskóre siostry, z których jedna prowadzi pasiekę. Lily pomaga August przy pszczołach, poznaje tajniki zawodu pszczelarza i ciekawostki z życia pszczół. Przede wszystkim jednak staje się częścią kobiecej wspólnoty (która nie wyklucza mężczyzn!) z jej rytuałami, wiarą daleką od sztywnych, oficjalnych kościelnych kanonów, a ogniskującą się wokół posągu, w którym bohaterki tej książki widzą postać Czarnej Madonny, oraz z drobnymi dziwactwami i cechami osobowości, które nadają siostrom i ich przyjaciółkom indywidualne rysy.

Czytając „Sekretne życie pszczół”, nie opuszczało mnie wrażenie, ze czytam wyjątkową historię. Jednocześnie tak prostą, że niemal ocierającą się o banał, którego Sue Monk Kidd udaje się szczęśliwie uniknąć. Niektóre przemyślenia Lily należą do tych, które tak chętnie podkreśla się ołówkiem w powieściach, żeby w każdej chwili do nich wrócić. Te zdania nie są szczególnie skomplikowane i pasują do stopnia dojrzałości Lily, a jednocześnie uderzają trafnością i przenikliwością jej spojrzenia na otoczenie. W jej ocenie rzeczywistości kolor skóry nie ma znaczenia. I chociaż Lily nie zajmuje się naprawianiem świata, można wyczuć jej konsternację tym, że dorośli ludzie z tak błahego powodu utrudniają innym życie. Podczas gdy tak naprawdę liczą się bliskość, przyjaźń, miłość dające spełnienie i bezpieczeństwo, umacniające poczucie własnej wartości. Czasami miałam wrażenie, że autorka celowo przedłuża dojście do tego momentu, w którym Lily wreszcie odkrywa przed August, co kryje się za jej nagłym pojawieniem się w domu sióstr – i to właściwie był jedyny poważny zgrzyt podczas lektury tej książki.

„Sekretne życie pszczół” ma w sobie niezaprzeczalnie to coś. Może jestem naiwna, że temu ulegam, ale szczerze mówiąc, nie obchodzi mnie to. Lubię przekaz tej powieści, który ja odczytuję jako możliwość wyboru bliskich nam ludzi bez względu na więzy krwi i pochodzenie. Tworzenie wokół siebie i nich przyjaznej przestrzeni. Wsparcie, jakie możemy sobie nawzajem dawać. Dodam na koniec, że ten pozytywny efekt udało się osiągnąć pisarce bez sięgania po tani optymizm. A ochronny parasol, który otoczył Lily w domu pszczelarek, nie dla każdej postaci „Sekretnego życia pszczół” okazał się wystarczający...

Anna Wojtacha, Zabijemy albo pokochamy. Opowieści z Rosji

Anna Wojtacha, Zabijemy albo pokochamy. Opowieści z Rosji, wyd. Znak Literanova

Czytałam już wiele książek o Rosji i ciągle mi mało. Trudno chyba znaleźć inny kraj i naród tak obcy i swojski zarazem. Książka napisana przez dziennikarkę Annę Wojtachę jest kolejną wariacją na rosyjskie tematy. Napisaną zręcznie, z podziwu godną lekkością. Bez powtarzania wciąż tych samych informacji, którymi w dobrej wierze raczą nas podróżnicy wybierający wschodni kierunek włóczęgi. Opowieści Wojtachy nie są typowymi reportażami choćby ze względu na ich zbeletryzowany charakter. Sprawiają one wrażenie, jakby powstały wyłącznie z tych przeżyć i doświadczeń Anny Wojtachy, które miały miejsce przy okazji jej pracy reporterki. Co do charakteru tejże, to nie dowiemy się zbyt wielu szczegółów na jej temat. Nie będziemy znać celów, w jakich dziennikarka wyruszała do Rosji, prócz tych dyktowanych własną potrzebą. W tym sensie opowieści z „Zabijemy lub pokochamy” nie stanowią ściśle reporterskiego materiału. Mogły się wydarzyć (i tak z pewnością było), ale mogły również powstać wyłącznie dzięki wyobraźni. Mają jeszcze to do siebie, że przypominają poufne pogaduchy przyjaciółki, która dzieli się historiami przeznaczonymi tylko dla naszych uszu. Albo zapiski w pamiętniku, chociaż na to są zbyt starannie opracowane.

Każdy rozdział „Zabijemy lub pokochamy” to inni ludzie, których spotyka Wojtacha, i inne życiowe opowieści. Jej bohaterowie rzadko wygłaszają polityczne uwagi, zbyt zajęci codziennością i wiązaniem końca z końcem. Aczkolwiek pewne sprawy można wyraźnie odczytać z kontekstu sytuacji, w jakiej się znaleźli. Wyjątkiem jest tu Ninoczka, prostytutka, której losy mogłyby dziać się chyba w każdym miejscu na ziemi, niekoniecznie w Moskwie. I być może jeszcze Igor, bezdomny, którego nikt nie chce przyjąć do pracy z powodu pobytu w więzieniu. Jedyna osoba, która co jakiś czas przewija się przez książkę, to Ogi. Uprzedzam, że poświęconą mu część czyta się jak płomienny romans! A sama autorka nie należy do osób pruderyjnych czy wstydliwych, także na innych polach niż uczuciowe.

Anna Wojtacha nie jest bierną słuchaczką, ale aktywnym uczestnikiem wydarzeń. Lubi wciągać napotkanych ludzi w swoją orbitę, darzy ich szczerą sympatią. Nie zajmuje się ich obserwacją, ale staje się – przynajmniej na jakiś czas - częścią ich życia. Opisane przez nią sytuacje bardziej podkreślają charakter narodowy Rosjan oraz ich stosunek do życia (a czasem i do swoich władz) niż powiedzą o Rosji coś nowego, czego by nie wiedział czytelnik nawet luźno zainteresowany tym krajem. Niemniej książka „Zabijemy lub pokochamy” potrafi do siebie przekonać. Zaletami tego tytułu są szczerość, bezpośredniość i atmosfera zażyłości, którą autorka tworzy w relacjach ze swoimi bohaterami i którą się wyczuwa w stosunku do czytelników. Oraz dobre pióro, które sprawia, że „Zabijemy lub pokochamy” czyta się naprawdę bardzo szybko.

Igor T. Miecik, Sezon na słoneczniki

Igor T. Miecik, Sezon na słoneczniki, wyd. AGORA SA

Czytanie reportaży bywa i pasjonujące, i pouczające. To kawał historii danego miejsca na ziemi zazwyczaj pokazany od strony indywidualnych losów zwykłych ludzi. W „Sezonie na słoneczniki” dostrzegłam coś jeszcze, co autorowi udało się wyciągnąć niejako przy okazji z całego wachlarza rozmów i sytuacji. Śmieszność megalomanii na punkcie narodowym, która zawsze wydawała mi się czysto polską specyfiką, a która nie jest obca także Ukraińcom (i innym doświadczonym przez historię narodom). Być może to nieunikniony dodatek do patriotyzmu, który jest niepewny swego i czuje się zagrożony. Stąd w reportażach Miecika pojawia się Matka Boska Kozaczka Dońska (we „Wróżbach kumaka” Guenthera Grassa Matka Boska Ostrobramska jest rodowitą Litwinką!), a nawet pseudonaukowe i naciągane rozważania o wyższości języka ukraińskiego nad rosyjskim (cudaczne, ale nieszkodliwe) i wreszcie najbardziej kontrowersyjne z mojego punktu widzenia – budowanie tożsamości narodowej na podstawie udziału ukraińskich ochotników w dywizji SS „Galicja”.

Oczywiście nie są to opinie typowe dla wszystkich Ukraińców. To akurat tylko wycinek przekroju postaw i sposobów myślenia, na jakie Igor Miecik natknął się w swojej podróży poprzez Ukrainę. Z proeuropejskiego Zachodu na separatystyczny Wschód, dowodząc, że takie etykietki nie zawsze muszą być zgodne z prawdą i nie dla każdego są wiążące. Miecik podpatrywał, podglądał, dając możliwość czytelnikom wyciągania samodzielnych wniosków. Od Kijowa po linię frontu, od fabryki cukierków po donbaskie kopalnie. Wszędzie, gdzie się dało.

Wnioskując na podstawie przeczytanego najpierw w „Dużym Formacie” ostatniego z reportaży – opowiadającego o codziennej nędzy matek z dziećmi i staruszek, które uciekły ze swoich domów z powodu działań wojennych, bez względu na sympatie polityczne – domyślam się, że „Sezon na słoneczniki” jako całość powstał z odrębnych tekstów. Stąd może wynika jeszcze jedna właściwość „Sezonu ...”. Miecik nie cofa się głęboko w przeszłość (a jeśli już to tylko w wybranych wycinkach, nie systemowo, np. opisując bandycki Krym), nie szasta datami, nie dokonuje ogólnych analiz. Zakłada, że jego czytelnicy będą zaznajomieni z najważniejszymi wydarzeniami na Ukrainie, które miały miejsce w przeciągu ostatnich lat. Będą wiedzieć, kim byli banderowcy i dlaczego nazywa się ich faszystami, czym był Majdan, kto do kogo tam strzelał i dlaczego, kim był i obecnie jest Petro Poroszenko, skąd wzięli się Rosjanie we wschodnich obwodach kraju. To świadczy o tym, że reportaże te powstawały na bieżąco.

Spoiwem książki stały się sprawy osobiste dziennikarza, który przy okazji stara się dotrzeć do mieszkającej na Ukrainie części swojej rodziny. Stąd jego wspomnienia i opowieści rodzinne, które czasami złowrogo wpisują się w najnowszą historię tego państwa. Kontakt z dalekim kuzynem staje się sposobnością do wytłumaczenia mentalnego pęknięcia, które dzieli obywateli Ukrainy. Dotarcie do miasta, gdzie niegdyś autor spędzał wakacje jako dziecko, jest pretekstem, by porównać zmiany w krajobrazie i atmosferze miejsca.

Rozpiętość tematów, w obrębie których porusza się Igor Miecik, różnorodność rozmówców, z którymi ma do czynienia sprawiają, że „Sezon na słoneczniki” jest pozycją wartościową poznawczo. Udaną próbą uchwycenia na gorąco obecnej Ukrainy i jej problemów. Jeśli pozostawia niedosyt, to nie z winy autora, tylko dlatego, że historia toczy się dalej, a bez następnych reportaży i dziennikarzy takich jak Miecik nie wiemy, co tak naprawdę się dzieje w mniej spokojnych miejscach świata i jak odbierają to wszystko zwykli ludzie. Zdecydowanie warto przeczytać!

Żanna Słoniowska, Dom z witrażem

Żanna Słoniowska, Dom z witrażem, wyd. Znak Literanova

„Dom z witrażem” okazał się najlepszą powieścią w konkursie wydawnictwa Znak Literanova. Taką decyzję podjęło jury, w którym zasiadła m.in. pisarka Sylwia Chutnik, Justyna Sobolewska, dziennikarka „Polityki” i „Tygodnika Kulturalnego” czy Jarosław Czechowicz, który prowadzi blog krytycznoliteracki „Krytycznym okiem”. I rzeczywiście debiut Żanny Słoniowskiej, Ukrainki o polskich korzeniach, robi ogromne wrażenie.

Słoniowska mieszka obecnie w Krakowie. Jest dziennikarką i tłumaczką, nic więc dziwnego, że język jest dla niej istotnym narzędziem pracy i wyrażania myśli, uczuć. Jej polszczyzna jest naturalna. Autorka porusza się w jej obrębie bardzo swobodnie, kształtuje na swój użytek. Bez względu na to, czy nacechowana jest rzeczowością, czy służąca bardziej poetyckiemu odmalowaniu świata. Zwracam na to Waszą uwagę, ponieważ to właśnie język jest obok opisywanej rzeczywistości głównym atutem tej powieści.

„Dom z witrażem” to intymna opowieść rodzinna z szerszym tłem, opowiedziana przez jedną osobę. Nie od razu jest to oczywiste, ale w tej historii niebagatelne znaczenie ma miejsce zamieszkania. Ono staje się tym czynnikiem, który determinuje losy poszczególnych osób z tej samej rodziny – Prababki, Aby, Marianny i narratorki, przedstawicielki najmłodszego pokolenia. Lwów oczywiście jest w tej opowieści najważniejszy jako punkt docelowy, gdzie w końcu po wojennych perypetiach dotarły Prababka z córką Abą. Tu urodziły się Marianna, a potem jej córka, najważniejsza postać „Domu z witrażem”. I gdzie potem wszystkie cztery we wspólnej przestrzeni mieszkania dzieliły urazy i wspomnienia. Pamiętając o polskim pochodzeniu, ale bez nadawania mu praktycznego wymiaru. Znamiennym przykładem jest tu Marianna, śpiewaczka operowa, dla której naturalnym jak oddychanie był wybór ukraińskości. Albo Aba, którą polska część rodziny ukarała zerwaniem kontaktów po wyjściu za mąż za Rosjanina.

Akcja „Domu z witrażem” balansuje pomiędzy przeszłością dalszą i bliższą, tą osobistą i tą przynależną ogółowi. Jest przy okazji zapisem przemian, którym Lwów podlega jak żywy organizm. Ma swoje legendy i powiększający się panteon miejscowych bohaterów. Szczęście do historycznych postaci, których narodowość z czasem staje się mniej ważna niż przynależność do miejsca. I coraz to nowe elementy, które składają się na oblicze miasta, także te nie zawsze trafione czy gustowne. W narracji Żanny Słoniowskiej miasto istnieje nierozerwalnie z ludźmi, którzy je zamieszkują i współtworzą jego najnowszą historię. To nie jest już ten Lwów, który zakodował się w zbiorowej pamięci Polaków i który przestał istnieć w tej postaci po przymusowych wysiedleniach na Zachód po drugiej wojnie światowej. Posiada on swój ciąg dalszy, nowych mieszkańców. Tym razem dzielących się na miejscowych, czyli Ukraińców i nierozumiejących ich aspiracji przybyszy z głębi Związku Radzieckiego. Nowe granice państwowe, w który go wtłoczono, powodują, że pamięć narratorki przechowuje inne obrazy niż gdyby wychowała się w PRL-u. Najbardziej uderzyła mnie w „Domu z witrażem” właśnie ta inność – doświadczeń, oczekiwań, zapamiętanych smaków i szczegółów, a nawet przebiegu demonstracji i pieśni. Inne są tu przyczyny konfliktów i inny klucz do ich rozwiązania.

I jeszcze na koniec nie mogę nie wspomnieć o tym pięknym postulacie sformułowanym przez Mikołaja - osoby znaczącej w życiu Marianny, a jeszcze ważniejszej dla jej dorosłej córki - o tym, że powinna istnieć „narodowość lwowska”, która kumuluje w sobie to, co najlepszego pojawiało się przez wieki we Lwowie. I którą każdy powinien móc sobie wybrać za własną.

Arturo Pérez-Reverte, Cierpliwy snajper

Arturo Pérez-Reverte, Cierpliwy snajper, tłum. Joanna Karasek, wyd. Znak

Był taki czas, że Arturo Pérez-Reverte stał się moim odkryciem, prywatną przygodą po świecie tajemnic, sztuki i sensacji. Może akurat nie wciągnęłam się w jego cykl o kapitanie Alatriste z gatunku płaszcza i szpady (wyrosłam z takich opowieści, niestety), ale doskonale pamiętam wrażenie, jakie na mnie zrobiła choćby „Szachownica flamandzka”, „Ostania bitwa Templariusza” czy wręcz gotowa do ekranizacji „Królowa Południa”. Zresztą jedną z jego historii - „Klub Dumas” - wyreżyserował sam Roman Polański (i zepsuł ją, wycinając połowę wątków). I jeszcze ten dziwny smutek po lekturze „Batalisty”, w której Pérez-Reverte zwalnia rytm, a tematyką nawiązuje do swojego doświadczenia korespondenta wojennego i dziennikarskiej odpowiedzialności za los drugiego człowieka.

„Cierpliwy snajper” wpisuje się w nurt przygodowo-sensacyjny z odniesieniami do działalności artystycznej, ten sam, który niegdyś tak mocno zawładnął moją wyobraźnią. Snajperów jest tu dwóch. Grafficiarz podpisujący swoje malunki tagiem Sniper, od lat bożyszcze i idol młodych-gniewnych, buszujących nocami po Madrycie, Lizbonie, Weronie i Neapolu (i nie tylko) z puszkami farby i próbujących zostawić na ścianach, murach, pociągach czy posągach swój znak. Drugim można określić główną bohaterkę tej książki – specjalistkę od sztuki ulicznej i wolnego strzelca, która na zlecenie pewnego wydawnictwa ma odnaleźć Snipera i namówić go na zgodę na wydanie zdjęć jego dzieł w luksusowym albumie. Lex nie jest jedyną osobą, która chce dorwać Snipera. Jej (a przy okazji i jego) śladem podążają ludzie wynajęci przez pewnego bogatego i wpływowego mężczyznę, który obwinia grafficiarza o śmierć syna.

I tu pierwszy zgrzyt – Lex aż nazbyt łatwo rozbija skorupę nieufności, która charakteryzuje środowisko writerów (tak nazywają siebie grafficiarze). Co prawda naszej bohaterce nie od razu udaje się spotkać z kimś, kto miałby ostatnio ze Sniperem bezpośrednio do czynienia. Ale jej wysiłki spotykają się z jako takim zrozumieniem, wreszcie z pomocą. Czego nie można powiedzieć o agentach od Lorenza Biscarruesa, który stracił syna Daniela dużo wcześniej niż Lex otrzymała zlecenie. Arturo Pérez-Reverte nie potrafi mnie przekonać, dlaczego akurat w tej sprawie Lex jest skuteczniejsza od zawodowców. Drugi zgrzyt – zakończenie, które wcale a wcale nie zaskakuje. Pod względem nieprzewidywalności „Cierpliwy snajper” to niestety klapa. Ale ma inny walor, który sprawia, że mimo wszystko warto przeczytać najnowszą powieść Péreza-Revertego.

Nigdy wcześniej nie zaprzątałam sobie głowy sztuką uliczną. Ba, nie miałam świadomości, że taka w ogóle istnieje. Na bazgroły na ścianach patrzyłam z niechęcią, nie widząc w nich niczego związanego ze sztuką, z wolnością wyrażania siebie czy z odrzucaniem społecznych reguł, które narzucają, co jest ładne i wartościowe, a więc może się dobrze sprzedać, a co nie. Po przeczytaniu „Cierpliwego snajpera” może nie zmieniłam do końca zdania na temat tego, co uważam za wandalizm, ale odkryłam zupełnie dla mnie nowy, nieznany świat.

Uniwersum młodych i zbuntowanych, idących pod prąd, negujących komercję, bezpieczeństwo i jakiekolwiek zasady. Podziemie artystów, nieważne lepszych czy gorszych, otwarte dla wszystkich, którzy mają odwagę i chęć. Próbujące się opierać oficjalnemu światu sztuki, który chce zawłaszczyć graffiti, prezentować je tylko wybranej publiczności. W końcu sprzedawać je, a zatem wykorzystywać jego dzikość i nieokiełznanie. „Cierpliwy snajper” opisuje tę walkę o zawłaszczenie dusz, o wielkie pieniądze, które zabijają autentyczność. Mocno akcentuje pragnienie zachowania niezależności za wszelką cenę. Przy okazji podejmuje temat roli autorytetów. Pyta o granice swobody i nieskrępowania w chwili, gdy prowokują one ryzykowne zachowania, kończą się tragedią.

Nie skreślam więc „Cierpliwego snajpera”, ponieważ mówi on tak wiele, tak wyczerpująco o współczesności i sztuce rozumianej całkowicie niekonwencjonalnie oraz zrośniętej ze specyficznym stylem życia i myślenia. Po dreszcz emocji i zaskakującą fabułę odsyłam jednak czytelników do wcześniejszych powieści Artura Péreza-Revertego.

John Borrell, Nad Jeziorem Białym. Piekło i raj na ziemi. Polska oczami cudzoziemca

John Borrell, Nad Jeziorem Białym. Piekło i raj na ziemi. Polska oczami cudzoziemca, tłum. Dobromiła Jankowska, wyd. W.A.B.

Piękne kaszubskie jezioro, łąka i pobliski las. Spokój i sielanka. Dla Johna Borrella - ożenionego z Polką korespondenta prestiżowych agencji prasowych - wymarzone miejsce, by osiąść na stałe i zacząć nowe życie. Bez ciągłych wyjazdów, bez konfliktów zbrojnych i ludzkich nieszczęść, o których mógł tylko pisać, ale zaradzić im już nie potrafił. Jednak, tak jak w bajkach, gdzie najpierw trzeba się zmierzyć ze smokiem, by zdobyć skarb i serce królewny, tak samo Borrell musiał powalczyć o szczęśliwą przyszłość swojej rodziny w Polsce.

Spojrzenie kogoś z zewnątrz może uświadomić, że to, co uważamy za normalne i oczywiste, tak naprawdę jest czymś chorym, wymagającym zmiany. I nie chodzi tu o stawianie własnych norm wyżej od miejscowych dla zasady, że moje jest lepsze, bo jest moje i kropka. Albo szukania na siłę ciekawostek, które pokażą gospodarzy jako dziwaków lub w najlepszym razie jako osoby komiczne. Tego Borrell nie robi. Dziennikarza, który po 89. roku wybrał Polskę na swój dom, najbardziej dotknęła bezkarność lokalnych przedstawicieli władzy, oczekiwanie na łapówki i wykorzystywanie urzędów do własnych celów. Brzmi znajomo? Czy nie jest to tym, co nam najbardziej uwiera, na co narzekamy? Borrell poszedł dalej, bo nie bał się przeciwstawić miejscowym układom i postanowił z nimi walczyć zanim jeszcze zaczęto głośno mówić o korupcji. Nie miał wkodowane, że nic się nie da zrobić. Że lepiej zapłacić i mieć święty spokój. Jego książka to w dużej mierze opis tych zmagań. Ale nie tylko.

Są fragmenty, gdy „Nad Jeziorem Białym” wydaje się być bardziej skierowane do zagranicznego czytelnika, któremu Borrell tłumaczy zawiłości polskiej historii (trzeba przyznać, że podkreśla głównie pozytywy). Wyjaśnia również, jak komunistyczne rządy wpłynęły na polską mentalność i postrzeganie świata (a to już takie miłe nie jest). I jak wyglądała codzienna praktyka Polaków radzenia sobie z typowym dla PRL-u stanem niedoboru towarów i jedzenia. Ta część była ciekawa nawet dla mnie, wychowanej u schyłku poprzedniego ustroju. Bo powiedzmy sobie szczerze, że to nie na dzieciach spoczywa obowiązek i ciężar organizowania zaopatrzenia, tylko na dorosłych. Wyobrażam sobie, jak bardzo te opisy muszą się wydawać nieprawdopodobne obecnemu młodemu pokoleniu, przyzwyczajonemu do tego, że wszystko jest pod ręką. Borrell dodatkowo konfrontuje te fragmenty z własnymi wspomnieniami z rodzinnej Nowej Zelandii.

Pisząc o polskiej zawiści i nieufności wobec innych, podaje także przykłady z kraju dzieciństwa oraz pobliskiej Australii, które nie stawiają nas w aż tak złym świetle. To jedne z wielu oznak tego, że autor stara się zachować obiektywizm i rzeczowość, co z pewnością nie było łatwe, gdy taka bezrozumna zawiść i zazdrość były skierowane przeciwko niemu. Ta rzeczowość ma tylko jedną wadę – narracja Borrella wydaje się trochę zbyt chłodna emocjonalnie. I za bardzo drobiazgowa, gdy opisuje z detalami prowadzone przez siebie interesy (może akurat dla kogoś innego będą to użyteczne wskazówki). Szczególnie, gdy porówna się ją z książkami Andrew Tarnowskiego *, Polaka urodzonego i wychowanego za granicą, który dopiero jako dorosły człowiek miał możliwość poznania Polski i jej mieszkańców od każdej strony, dobrej i złej.

Niemniej polecam książki obu panów jako fascynujący i dający do myślenia wgląd w polski stosunek do życia. Za pokazanie jak nasz sposób postrzegania rzeczywistości zmieniał się wraz z otwarciem granic i nowymi możliwościami. Oraz za sympatię i życzliwość autorów, zazwyczaj odwzajemnianą, choć nie było to regułą.

* „Ostatni mazur” oraz „Rdzawe szable, blade kości. Jak zostałem mazurskim chłopem”

Sachi Parker, Frederick Stroppel, Szczęściara! Moje życie z Shirley MacLaine, a raczej bez niej

Sachi Parker, Frederick Stroppel, Szczęściara! Moje życie z Shirley MacLaine, a raczej bez niej, tłum. Małgorzata Maruszkin, wyd. W.A.B.

Na okładce widać dwie okrągłe buzie, włosy tak samo przycięte na pazia z charakterystyczną, prostą grzywką. Te same niebieskie oczy i wyraz twarzy, to samo wydęcie czerwonych ust. To Shirley MacLaine ze swoją kilkuletnią córeczką Sachi. Już niedługo ta mała dziewczynka wyjedzie do Japonii, by dorastać u boku ojca, czarującego Amerykanina o nieokreślonej profesji. Wieczorami będzie chodzić w jego towarzystwie i u boku jego kochanki do klubów nocnych, a w dzień dzięki japońskiej guwernantce nasiąknie kulturą japońską i sposobem bycia, które w przyszłości, poza granicami Japonii okażą się zbyt krępujące jak na europejskie i amerykańskie standardy. I wpakują bohaterkę tej książki w niejedne uczuciowe tarapaty. Jednak tym, co dla niej pozostanie na zawsze najważniejsze i najmniej przewidywalne to relacje z rodzicami, ich nietypowe małżeństwo na odległość, własny brak pewności co do jutra. To o nich pisze najwięcej.

Sachi Parker nie osiągnęła sławy ani wielkich pieniędzy. Jej wychowaniu towarzyszyła miłość, ale była ona wydzielana kapryśnie i chaotycznie. Czasami wręcz jej brakło. Jej życie znaczyła niepewność wobec reguł, które dowolnie narzucali bądź odwoływali rodzice. Brak odpowiedniego wykształcenia i przymus samodzielności bez zapewnienia jakiejkolwiek bazy szokują w zestawieniu z możliwościami jednej z najbardziej wziętych aktorek Hollywood. Jeszcze bardziej bulwersujące są inne szczegóły z życiorysu Parker, a których źródłem byli rodzice. Jak widać w latach 50. i 60. wychowanie dziecka wcale nie musiało być bardziej konwencjonalne niż teraz. A może po prostu Sachi Parker miała pecha?

Wiadomo, że w autobiografiach tego typu, dotyczących osób znanych i sławnych, mogą się znajdować przekłamania spowodowane urazami, gniewem lub zwyczajną chęcią zrobienia na złość. Dlatego rewelacje Parker staram się traktować z przymrużeniem oka, chociaż nie mogę nie zauważyć, że nie używa ona złośliwego, ciętego języka, a w jej wspomnieniach znajdziemy też wiele pozytywnych wzmianek. Do samego końca Parker sprawia wrażenie prostodusznej i pogodnej, w młodości nieco fajtłapowatej i zagubionej, ale zawsze sympatycznej. Bezradnej wobec fanaberii dorosłych, którzy winni jej byli opiekę, a przynajmniej emocjonalne wsparcie.

„Szczęściarę!” połknęłam w jeden dzień. Potraktowałam ją jako niezobowiązujący przerywnik, chociaż podczas lektury często zdarzało mi się podnosić do góry brwi ze zdumienia. Ponieważ to, co można zrobić złego i niewłaściwego z własnym dzieckiem, jest wręcz nieprawdopodobne i nie potrzeba do tego fizycznej przemocy. A poświęcenie go w imię urojonej idei wydaje się wręcz chore! Jeśli choć połowa opisywanych w „Szczęściarze!” wydarzeń jest prawdą, to cud, że jej autorka nie stała się zgorzkniała i przepełniona żółcią. Zresztą dlatego właśnie uważa się za szczęściarę.

Lektura dla tych, którzy lubią znać życie celebrytów od podszewki. Zwłaszcza tak ujmujących na pierwszy rzut oka i niewątpliwie utalentowanych jak Shirley MacLaine.