W krainie ponurej egzotyki

Wojciech Albiński, Soweto – my love, Seria Archipelagi, wyd. W.A.B

Każdy, kto zna „Achtung! Banditen!” Wojciecha Albińskiego, może się zdziwić po przeczytaniu zbioru opowiadań „Soweto - my love”. Te książki nie tylko różnią się umiejscowieniem tematu - „Achtung! Banditen!” to utrwalone pamięcią dziecka wspomnienia wojny spędzonej w podwarszawskich Włochach, podczas gdy „Soweto...” to przepuszczony przez pisarską wrażliwość i warsztat zapis rzeczywistości RPA, kraju, w którym Albiński mieszkał i pracował wiele lat. Odmienne jest też ich ujęcie. „Achtung!...” jest spójne i bardziej logiczne, podczas gdy „Soweto...” oznacza nagromadzenie różnych narratorów (czasami jest ich kilku w jednym opowiadaniu), a tym samym punktów widzenia, sposobów bycia i myślenia. Ich akcja rozgrywa się i w okresie apartheidu, jak i po jego zakończeniu, bywa też, że w czasie bliżej nieokreślonym. Bohaterami Albińskiego są przyjezdni Europejczycy, Afrykanerzy i tak zwani natives. Rzadziej trafiają się opowiadania, gdy narrator mówi w pierwszej osobie.
Już podczas lektury nie sposób nie dostrzec, że lata apartheidu tylko pogłębiły między mieszkańcami RPA mentalną barierę, jeszcze bardziej oddaliły kulturowo i pozostawiły w najlepszym razie nieufność, w najgorszym wrogość. Być może naturalne wymarcie pokoleń, które doświadczały pogardy i nienawiści, powoli zmieni ten stan rzeczy? Takie przeświadczenie zdaje się wypływać z opowiadania otwierającego tomik, w którym rodzina życzy śmierci dziadkowi w obawie, by ten w rzadkim przebłysku świadomości nie zaczął się interesować ciemniejszym kolorem skóry jednej z wnuczek.
W „Soweto - my love” znajdziemy wszystko. Domy z czterema sypialniami, które świadczą o statusie i są jednocześnie pułapką dla swoich mieszkańców, im bogatszych, tym bardziej narażonych na napady. Poczucie niebezpieczeństwa, które nie znika, nawet gdy bandyta sam staje się obiektem kradzieży. Zderzenia odmiennych tradycji (przykład lekarza z dyplomem i wiejskiego sangomy, który sztuki uzdrawiania uczył się od swojego ojca czy zakonnic oskarżonych o zjadanie niemowlęcych paluszków). Procesy wywrotowców i wyznania przed Komisją Prawdy tych, którzy służyli reżimowi. Przypominające z zewnątrz bunkry luksusowe domy towarowe. Kolor skóry, który w zależności od koniunktury spycha na margines lub bywa atutem w interesach czy w życiu towarzyskim. Podstawy ideologiczne apartheidu, które tracą na znaczeniu, gdy dotyczą spraw osobistych.
Dla prozy Albińskiego typowy jest brak jakichkolwiek wyjaśnień czy naprowadzeń. Brak również oceny opisywanego świata. Ta beznamiętność budzi konsternację, a z drugiej strony bardziej wyczula na różnorodność. A w niej jest miejsce na zwyczajność, która, o dziwo, sąsiaduje z poczuciem zagrożenia i obłudą. Właśnie to wydaje się być cechą charakterystyczną życia w RPA i stanowi o jego ponurej egzotyce. W zawieszeniu pozostaje odpowiedź na pytanie, czy obywatele tego państwa mogą znaleźć jakąkolwiek płaszczyznę porozumienia.
Opowiadania Albińskiego, chociaż same zdają się być pozbawione emocji, budzą silne uczucia i wywołują wiele przemyśleń. Razem tworzą niezwykłą mozaikę ludzkich losów i postaw. Są niejednorodne, tak jak cała dotychczasowa historia RPA. Zachwycają zmysłem obserwacji i rozpiętością podejmowanych tematów. A przy tym nie upraszczają skomplikowanych stosunków społecznych tego południowoafrykańskiego kraju. W rezultacie powstała rzadko spotykana, wspaniała proza!

Za książkę dziękuję wydawnictwu W.A.B.

Przyjemności płynące z powolności

Carl Honoré, Pochwała powolności, tłum. Krzysztof Umiński, wyd. Drzewo Babel

Jest sobotni poranek. Dopiero otworzyliśmy oczy i jeszcze przeciągamy się w pościeli. Czeka na nas tyle rzeczy do zrobienia – to wszystko, na co brakuje czasu w ciągu tygodnia. Jednak zamiast się zrywać, szepczemy do siebie dwa słowa: „pochwała powolności”. Uśmiech. To nasze hasło, które wypowiadamy, gdy jest nam dobrze, chcemy przedłużyć ten stan, a chwile mijają bez spoglądania na zegarek. Tak właśnie na moje życie wpłynęła „Pochwała powolności”. I to zanim zdążyłam przeczytać ją do końca! Nie było to proste, bo mój mąż nabrał zwyczaju mi ją podkradać i kiedy w końcu odnajdywałam ją wciśniętą pod poduszkę, w stercie gazet lub w służbowej torbie, miała zakładkę w zupełnie innym miejscu niż ją zostawiłam.
Co takie ma w sobie ta książka, która nie jest fikcją, a zatem nie daje oderwania od rzeczywistości? Najkrócej byłoby powiedzieć, że zachętę do zmiany tej rzeczywistości. Nie w wymiarze globalnym, a w najbliższym otoczeniu. Bez względu na to, czy chodzi o jedzenie, pracę, wypoczynek, wychowanie dzieci, a nawet seks. I nie chodzi tu o lenistwo i nic nierobienie, a o spowolnienie tempa, wtedy gdy to możliwe. Cieszenie się bliskością, smakiem, rozmową, po prostu byciem.
Carl Honoré nie napisał „Pochwały …” bez powodu. Gonitwa z czasem była dla niego czymś normalnym, częścią codzienności. I tylko dziecko proszące go o dłuższe przytulanie i opowiadanie bajek (całych, nie skróconych do kilku minut) uświadomiło mu szybkość, z jaką mijają kolejne dni i noce. W swojej książce Carl Honoré podejmuje się wytłumaczenia, jak to się stało, że ludzkość - tak w końcu nowoczesna, żyjąca w zautomatyzowanym świecie - pracuje coraz więcej i coraz ciężej, jada byle jak i byle co. Zwłaszcza, że nie trzeba być lekarzem, by wiedzieć, że taki styl życia nie wpływa dobrze ani na zdrowie, ani na jakość wykonywanej pracy i tym bardziej na przyjaźń oraz relacje miłosne i rodzinne. W dodatku intensywne rolnictwo zanieczyszcza środowisko i dostarcza zubożonego, wątpliwej jakości pożywienia.
Autor dosyć szczegółowo, a ciekawie opisuje, jak zaczęło się życie ludzkości prowadzone pod dyktando wskazówek zegara. Podaje przy tym wiele ciekawostek, dat, faktów. Wśród nich moją ulubioną jest ta tłumacząca, dlaczego w średniowieczu bitwy odbywały się o wschodzie słońca. Cóż, była to jedyna pewna pora dnia, na którą obie strony mogły się umówić bez żadnych wątpliwości. Jednak większość tego, co opisuje Carl Honoré, dotyczy współczesności. Być może dlatego, że powoli rodzą się trendy próbujące znieść dyktaturę pośpiechu. Autor nie poprzestał na gromadzeniu faktów, ale też osobiście poznawał ludzi zaangażowanych w ruchy slow i na własnej skórze doświadczał, na czym one polegają. Czasem, jak w przypadku warsztatów z tantrycznego seksu, pisze o tym z pewnym zażenowaniem, co ja akurat przyjmuję za dobrą monetę. W końcu rzecz dotyczy sfery intymnej, a opis doznań zmysłowych zawsze wypada blado i mało wiarygodnie w porównaniu z realnymi odczuciami. Autor zresztą stara się unikać jakichkolwiek duchowych (czy też new age'owych) odniesień przez całą książkę. Kieruje ją do wszystkich, którym zależy na dobrym życiu. A w nim powinien być czas na spacer, trzymanie się za rękę i oglądanie gwiazd. Tak po prostu. Dla przyjemności :)

Za książkę dziękuję wydawnictwu Drzewo Babel.

"Mam albabi, że to nie ja!"

Ewa Nowak, Środek kapusty, seria Księżycowy Kamień, wyd. Egmont

Jedną z przyjemności posiadania dziecka jest to, że wraca się do ulubionych lektur z dzieciństwa, a bywa, że poznaje się zupełnie nowe książki pisane z myślą o najmłodszych czytelnikach. Te dorosłe, czytelnicze spotkania sprawiają inną frajdę, a często są okazją do wspólnego pośmiania się. „Środek kapusty” Ewy Nowak dostarcza takich chwil całkiem sporo, a to za sprawą głównej bohaterki, siedmioletniej Julki.
Julce daleko jest do przesłodzonego obrazu grzecznej dziewczynki. Ale nie jest też zwykłą łobuzicą. Julka jest po prostu sobą – dociekliwą kilkulatką z charakterem, dobrymi intencjami, bujną wyobraźnią i z czasami za długim językiem. Jest bardzo naturalna i w swoich zachowaniach, i w wyciąganiu wniosków z tego, co się wokół niej dzieje. Bez względu na to, czy chodzi o celowanie kluskami w drzewa, ratowanie mieszkania przed sprzedażą (!) czy o dumę z brata Filipa, że potrafi liczyć do miliona. Bywa, że Julka czasami widzi pewne rzeczy w zupełnie innym świetle niż rodzice lub nawet starszy brat. Pozostaje wciąż dzieckiem, a nie starą maleńką. To dlatego dzieciom w podobnym wieku łatwo utożsamić się z bohaterką, jaką stworzyła Ewa Nowak.
Autorka pomysłowo wykorzystuje nieporozumienia, które łatwo powstają, gdy świat dzieci styka się ze światem dorosłych. Podstawą tych nieporozumień jest język – przez dzieci traktowany bardzo dosłownie. Stąd Julka przestaje mówić swojej sąsiadce „dzień dobry”, bo przecież... dzieci nie powinny odzywać się do dorosłych pierwsze. Albo zastanawia się, ile jest świata, gdy kilka osób naraz jest dla swojej mamy i taty całym światem. Kiedy dziewczynka poznaje znaczenie słowa „alibi”, bardzo chętnie go używa, przekręcając za każdym razem w inny sposób.
Cała książka składa się z trzynastu rozdziałów, poprzez które echem wracają te same wątki, dzięki czemu przygody Julki stanowią spójną całość. Na pewno na uwagę zasługuje rodzina Julki, należąca do tych kochających się i dbających o siebie. Nie brak w niej jednak momentów, gdy rodzinny spokój wisi na włosku, jak wtedy, gdy Julka spróbuje uszlachetnić charakter Filipa. Lub gdy starszego brata odwiedza ulubiona koleżanka z klasy. Albo gdy rodzice dostają zadanie wytłumaczenia córce, skąd biorą się dzieci. I są tym bardzo, a to bardzo skrępowani. Rodzina Julki ma poza tym kilka sympatycznych zwyczajów, wśród których wyróżnia się zwłaszcza pokazywanie wszystkiego nogami lub poetyckie nazwy babci na różne potrawy.
„Środek kapusty” Ewy Nowak to zabawna powiastka, która udowadnia, że nawet zwyczajne życie rodzinne obfituje w nieprzeciętne wydarzenia. Że zawsze możemy to wspólne bycie razem ubarwić, dodać coś od siebie i nie są do tego potrzebne pieniądze, tylko chęć i wyobraźnia. Przeznaczone dla czytelników od 6 lat wzwyż, w tym koniecznie dla rodziców!

Za książkę dziękuję wydawnictwu Egmont.

Jak wykpić koniec świata?

Jakub Ćwiek, Kłamca. Kill 'em all, wyd. Fabryka Słów

Takiej właśnie książki trzeba, gdy umysł zbyt długo jest zajęty poważnymi myślami. „Kłamca ...” to odtrutka na śmiertelną powagę i branie wszystkiego przesadnie serio. „Kłamca. Kill 'em all” to kolejna część cyklu opowiadającego o końcu świata. I chociaż dzieje się tu naprawdę dużo - anioły walczą z demonami, a z Paryża pozostają tylko gruzy, po których grasują zombie polujące na nielicznych ocalałych – nastrój powieści jest raczej kpiarsko-żartobliwy niż dramatyczny. Nie ukrywam, że ponieważ w moje ręce trafił dopiero czwarty tom opowieści o Kłamcy, miałam momentami pewne trudności w rozeznaniu się, kto jest z kim i po co. Niemniej nie przeszkodziło mi to w dobrej zabawie!
Wydawać by się mogło, że w Apokalipsę będą zamieszane wyłącznie postacie kojarzące się z kręgiem kultury judeo-chrześcijańskiej. Jakub Ćwiek nie poprzestaje jednak na anielskich zastępach i książętach piekieł. W napisanej przez niego historii w uwięzieniu świętego Mikołaja biorą udział Samedi, bóstwo rodem z religii voodoo, oraz swojski, słowiański Światowid. Nie mówiąc już o tytułowym Kłamcy, czyli skandynawskim bóstwie pijaństwa i oszustwa, imieniem Loki. Żona Lokiego, Sygin, Eros i Bachus, archaniołowie Michał, Rafael i Gabriel – wszyscy zdają się doskonale znać, a bywa że i opowiadają się po tej samej stronie, choć z różnych pobudek. W tym doborowym towarzystwie nie zabrakło nawet czarodzieja Merlina oraz Tytani i Oberona, władców elfów, które w przeciwieństwie do romantycznego o nich wyobrażenia, są tak samo ambitne i próżne jak ludzie.
Tak więc skaczemy od bieguna północnego aż po Paryż, Nowy Jork, Izrael, Australię, piekło, dwór elfów i wnętrze czarodziejskiego drzewa na granicy dwóch światów. Wątki z różnych, nie tylko europejskich mitów to nie tylko dobrze przemyślany pretekst do wykorzystania bohaterów o mocach odbiegających od ludzkiej średniej. Zderzenia boskich istot z baśniowymi czy ludzkimi niesie ze sobą wiele możliwości, z których na pierwszy plan wysuwają się te o żartobliwym charakterze. Boscy bohaterowie Jakuba Ćwieka nie wymagają specjalistycznej wiedzy. Autor oparł pomysł swojej powieści na popkulturowych skojarzeniach, kiedy to znajomość literatury (nie koniecznie pięknej) jest tak samo ważna, jak filmowych hitów w stylu „Gwiezdnych wojen” czy produkcji Disneya. Tych odniesień jest tyle i sprawiają tak wiele uciechy, że aż się prosi, by Fabryka Słów zaproponowała konkurs dla czytelników na wskazanie jak największej ilości tego typu powiązań.
„Kłamca. Kill 'em all” to niebanalna, zabawna fantastyka napisana żywym językiem. Z akcją, której przebieg jest równie nieprzewidywalny, co dynamiczny. Gdzie nawet archanioł może spróbować taniej, acz efektownej sztuczki w stylu Lokiego, by osiągnąć swój cel. Trochę erotyki i dosłownie szczypta niepoprawności politycznej tylko dodają całości smaczku. I żeby nie było, że to powiastka dla dzieci – tu leje się krew i giną różne istoty. W końcu Apokalipsa to poważna sprawa, chociaż w ujęciu... mało poważnym!

Za książkę dziękuję wydawnictwu Fabryka Słów.

Bezcenna wartość ludzka

Jacek Imiela, Medycyna, moja miłość. Opowieści lekarza, wyd. Wydawnictwo Literackie

„Medycyna, moja miłość” na pewno nie jest autobiografią. Jacek Imiela jest bardzo oszczędny w podawaniu prywatnych szczegółów dotyczących jego samego i swojej rodziny. Taką samą dyskrecją otacza pacjentów, których przypadki przytacza, czy studentów, których uczy. Jedyne nazwiska, jakie się pojawiają w książce, to przede wszystkim osoby profesorów, którym Jacek Imiela zawdzięcza dużo jako lekarz i człowiek. To zwłaszcza Tadeusz Orłowski, Walenty Hartwig, Alfred Siciński i Franciszek Kokot. Jacek Imiela poprzez anegdotki pokazuje ich niezwykłe osobowości, stosunek do drugiego człowieka, dociekliwość zawodową i kulturę osobistą, która - jak się można przekonać z dalszych stron - ma niebagatelne znaczenie w kontaktach z chorym człowiekiem.
Przez całą książkę przewijają się obawy o komercjalizację służby zdrowia, która przejawia się w przeliczaniu dobra pacjenta na konkretny pieniądz. Ale jeszcze częściej spotykamy uwagi o tym, że to pacjent jest najważniejszy, że należy mu się troska, rozmowa i tłumaczenie, co się z nim dzieje i jak można go wyleczyć. Niby nic w tym zaskakującego, ale coś musi być na rzeczy, skoro tak często ta potrzeba jest podkreślana. W pewnym momencie zaczęłam mieć wrażenie, że te uwagi są skierowane nie tyle do mnie, potencjalnej pacjentki, ale do osób, które decydują się zdawać na medycynę, są już w trakcie studiów medycznych, stażów albo prowadzą już praktykę lekarską. Zdrowotne problemy pacjentów i zaskakujące zwroty w ich leczeniu nie są w tej książce pokazywane jako sensacyjne przypadki, którymi pan doktor poprawia sobie samopoczucie. Wprost przeciwnie. Jacek Imiela tyle samo poświęca uwagi tym chorym, których udało się wyleczyć, co tym, których nie udało się uratować z różnych przyczyn. Począwszy od tych, którzy rezygnują z leczenia zanim się ono zacznie, aż po tych, którym niespodziewane powikłania zabrały szanse na dalsze życie.
Jacek Imiela pisze o tym, jak chorują lekarze, jak pacjenci oswajają nieprzyjemne, szpitalne otoczenie, o dowodach wdzięczności, którymi mogą stać się dwa kryształowe słonie przechowywane w rodzinie od dwóch pokoleń, oraz o, niestety, często przedmiotowym traktowaniu chorych i jak złe może mieć ono skutki. Kto spodziewa się sensacji, egzotycznych dolegliwości i medycznych śledztw na miarę doktora House'a, może się tą książką rozczarować. Jacek Imiela stawia na zwykły, ludzki czynnik swojego powołania, którego największym wrogiem jest brak empatii i niedokładność. Przy tym, co mu się chwali, unika piętnowania konkretnych osób czy grup zawodowych.
To wszystko sprawia, że „Medycyna, moja miłość” nie porywa, bywa nawet momentami moralizatorska, choć bez wytykania palcami. Jest tak dlatego, że są to po prostu, jak głosi podtytuł, opowieści lekarza (a także wychowawcy kolejnych pokoleń lekarzy), a nie powieściopisarza, który fikcją zgrabnie umie podtrzymać naszą uwagę. Za to z „Medycyny, ...” bije autentyczny szacunek i troska o drugiego, cierpiącego człowieka, widzianego jako ktoś więcej niż tylko niesprawnie działające narządy. W sytuacji zagrożenia życia ma to większe znaczenie niż znajomość literackiego fachu.

O autorze (z tylnej okładki książki)
Profesor Jacek Imiela jest ordynatorem Oddziału Wewnętrznego i Nefrologii Międzyleskiego Szpitala Specjalistycznego w Warszawie-Międzylesiu. Od 2009 roku pełni funkcję krajowego konsultanta w dziedzinie chorób wewnętrznych oraz kierownika Zakładu Pielęgniarstwa Społecznego Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego.

Za książkę dziękuję Wydawnictwu Literackiemu.

Sycylijska femme fatale

Andrea Camilleri, Szary kostium, wyd. Noir sur Blanc

Camilleri jak nikt potrafi połączyć wzruszenie i tragedię z ironią i humorem sytuacyjnym. W „Szarym kostiumie” na próżno będziemy się rozglądać za tym ostatnim. „Szary kostium” to powiastka krótka, na pozór banalna, a jednak przypominająca drzazgę wbitą pod paznokieć. Czytasz, uśmiechasz się z lekceważeniem, myślisz, że szybko zapomnisz. Jednak nie zapominasz. Zbrodnia jest zbrodnią, chociaż to nie kryminał, z których Camilleri jest tak dobrze znany w Polsce. A zbrodnię popełnia na sobie główny, choć bezimienny do samego końca bohater
.
„Szary kostium” to opowieść o tym, jak zawodzi nas instynkt samozachowawczy. Stopniowe ruchy Adele, by odsuwać od siebie męża, kończą się przebudową domu i ściągnięciem do sypialni młodego kochanka. Na zewnątrz nikt nie domyśla się, jak wygląda życie przedsiębiorczego bankowca. On sam powoli zdaje sobie sprawę z tego, jaką osobą jest jego żona. I... nie reaguje! Przypomina ofiarę zahipnotyzowaną przez węża. Rozum podpowiada mu, że to nie może skończyć się dobrze, a jednocześnie obserwuje kobietę u swego boku z chorobliwą fascynacją. Zwłaszcza, że Adele umiejętnie podsyca między obojgiem erotyczne napięcie (niezapomniana scena porannej toalety!), wykorzystuje je do osiągnięcia własnych celów.

Żona prowadzi bogate życie towarzyskie, udziela się, gromadzi wierne przyjaciółki, obserwatorki tego na pozór nienagannego prowadzenia i stylu życia. Podczas gdy nam bankier przypomina żabę wrzuconą do garnka z zimną, stopniowo podgrzewaną wodą. Gdyby Adele zachowała się zbyt ostentacyjnie, wulgarnie okazałby, że mąż potrzebny jej jest tylko do zapewnienia wygodnego życia czy ośmieszyła go publicznie – wtedy mężczyzna pewnie by coś zrobił. Rezygnuje jednak z działania. Tym samym daje żonie prawo do kierowania ich wspólnym życiem i podejmowania najważniejszych decyzji. Krucha równowaga ulega zachwianiu, gdy mąż przechodzi na emeryturę i nie wie, co robić z dniami dotąd tak ściśle wypełnionymi różnymi obowiązkami. A Adele zaczyna zakulisowo pociągać za sznurki...

Są w tej historii momenty, gdy ulegamy złudzeniu podobnemu do tego, którym żyje główny bohater. Adele oczarowuje nas czułą opieką, siwymi pasemkami włosów, łzami w oczach. Nie każdy jej gest przecież jest wystawiony na ciekawe spojrzenia publiki. Naiwni! Adele jest bardziej dalekowzroczna od nas, nie zaniedbuje żadnego szczegółu. Jej mąż pozostaje samotny do końca, pozbawiony możliwości umierania na własnych warunkach i spędzenia ostatnich chwil po swojemu.

„Szary kostium” nie przypomina żadnej innej powieści ze znanego mi dorobku Camillerego i szczerze mówiąc, nie lubię jej. Nie za to, jak jest napisana, ale za gorzkie przesłanie, które ze sobą niesie. Że lubimy być oszukiwani przez ludzi czarujących. Że najpierw nie umiemy im się oprzeć, a później często pozbyć się z własnego życia. Gdyż tym samym musielibyśmy zmierzyć się z osobistą porażką, jaką jest przyznanie się do tego, że wybraliśmy niewłaściwą osobę na towarzysza życia. Przykład bankiera pokazuje, że dla niektórych jest to niemożliwe do udźwignięcia.

Za książkę dziękuję wydawnictwu Noir sur Blanc.

To, co po nas zostaje

Yoko Ogawa, Muzeum ciszy, Seria z Miotłą, wyd. W.A.B

W „Muzeum ciszy” jak nigdzie indziej mamy poczucie, że drugi człowiek jest tajemnicą . Bohaterowie książki szanują nawzajem tę nieprzeniknioność, ich kontakty wydają się powierzchowne, mało namacalne, zwyczajne i codzienne. Bez rewolucji i fajerwerków we wzajemnych stosunkach. I chyba nawet nie chcą, by było inaczej. Kiedy główny bohater domyśla się, kim jest morderca młodych kobiet (uwaga! chociaż to ważny wątek, ta powieść nie jest kryminałem!), odkrycie to wprawia go we wzburzenie i panikę. Zakłóca jego spokój tak bardzo potrzebny przy katalogowaniu kolejnych eksponatów, z których dziwnością szybko się pogodził. Jest w tym bardzo dobry, lubi to robić, nawet jeśli są to sutki zabitych kobiet, wypchane zwierzęta, narzędzia chirurgiczne. Każdy z tych przedmiotów niesie z sobą jakąś emocjonalną historię. Są kwintesencją prawdy o zmarłych, przeciwieństwem oficjalnych pamiątek rozdawanych po ceremoniach pogrzebowych. Ocalenie tych rzeczy i ich właścicieli od zapomnienia stało się celem kobiety zwanej staruchą. To właścicielka dworu, który czasy świetności ma dawno za sobą. Nie wiemy jednak, czy to zaniedbanie było celowe, wynikające z tego, że to niegdyś tętniące życiem miejsce zamieszkuje obecnie tylko kilka osób. Czy może stoi za nim jakaś finansowa klęska. Niemniej na powstanie niezwykłego muzeum stara kobieta nie skąpi środków.

„Muzeum ciszy” opowiada o przyjeździe człowieka z zewnątrz do niewielkiej, odizolowanej od wielkiego świata miejscowości. To już samo w sobie intrygujące rozpoczęcie, gdyż takie spokojne miejsca mają swoją specyficzną atmosferę. A jak się później okaże - i tu bywa groźnie i niebezpiecznie. Chociaż nic tego nie zapowiada, młodemu kustoszowi nowo powstającego muzeum, trudno będzie je opuścić. A co ciekawe i charakterystyczne dla pisarstwa Yoko Ogawy, powodem tej próby i niemożności wyrwania się są bardziej emocje i psychika kustosza niż przyczyny tkwiące w otaczającej go rzeczywistości. Młody kustosz niespodziewanie dla siebie stał się częścią mikrospołeczności zamieszkującej dwór. Utrata więzi łączącej go z bratem i jego rodziną sprawiają, że pęka ostanie ogniwo łańcucha łączącego go ze światem zewnętrznym. Interesująco jest obserwować przemianę –z przybysza dopiero co poznającego nowe reguły i zadania, niepewnego swojej pozycji i świadomego jej tymczasowości, aż po spadkobiercę pomysłodawczyni całego przedsięwzięcia.

Jeśli kogoś przyciągnie japońskie nazwisko Yoko Ogawy, może się zdziwić jak bardzo jej proza jest uniwersalna. O japońskości mogą świadczyć zaledwie nieuchwytne niuanse i może jeszcze ta powściągliwość i grzeczność w kontaktach międzyludzkich. Podobało mi się to również w przypadku jej poprzedniej powieści - „Miłości na marginesie”. Yoko Ogawie po raz kolejny udało się napisać piękną historię, w której wnętrze człowieka, jego emocje i wyobraźnia grają główną rolę, a ta harmonizuje z oryginalnym pomysłem na fabułę.

Za książkę dziękuję wydawnictwu W.A.B.

Powala, bruka, zachwyca!

Łukasz Orbitowski, Widma. Historia Polski bez Powstania Warszawskiego, wyd. Wydawnictwo Literackie

U Orbitowskiego Warszawa i jej mieszkańcy nie tylko tkwią w alternatywnym czasie. W tej powieści historia zatacza łuk i przetacza się jak walec po pozornie ocalonym mieście. Miażdży domy, zabiera kończyny, drąży dziury w czaszkach, rozpływa w nicość tych, którzy nie mieli się nigdy narodzić. W „Widmach” nie dochodzi do Powstania Warszawskiego, ale przetrwanie stolicy okazało się nietrwałe i zależne od tajemniczego pudełka schowanego w starej skrytce. To troszkę tak, jak byśmy czytali ponurą baśń o magii, którą najlepiej omijać szerokim łukiem, bo inaczej wydarzy się nieszczęście. I z góry wiadomo, że - tak jak w „Śpiącej królewnie” królewska córka znajdzie wrzeciono i ukłuje się w palec - ktoś to pudełko znajdzie i otworzy. Skąd, dlaczego, jak? - cisną się pytania na usta. Proza Orbitowskiego tym różni się od większości fantastycznych historii alternatywnych, że nie udziela łatwych odpowiedzi, niczego nie rozjaśnia. Nie jest rzeczywistością daną w określonym kształcie raz na zawsze. Prowadzi nas w kierunku, którego celu nie przeczuwamy.

Nie chcę iść za daleko i przypisywać autorowi intencji wzięcia udziału w sporze o słuszność czy niesłuszność Powstania Warszawskiego. Niemniej trudno nie zauważyć w jego książce daremności tej innej, równoległej linii historii, w której do zrywu (mniejsza o przyczyny) nigdy nie doszło. Młodzi żołnierze zyskali życie, ale nie wolność. Zabrano im bohaterstwo, a ubecja miała więcej osób do gnojenia. Utracili złudzenia, godność, a i tak nie uratowało to miasta, jego mieszkańców i całej Polski.

Przykład Krzysztofa Baczyńskiego, jednej z postaci powieści, zabiera ostatnie złudzenia. Krzyś to osoba chwiejna, nadwrażliwa, chimeryczna. Odeszła jego młodość, a wraz z nią młodzieńcza, romantyczna miłość. Pobyt w więzieniu za przynależność do AK nie zabił w nim może artysty, ale na pewno zamknął przed nim możliwość życia dzięki własnej twórczości. W dodatku Krzyś na siłę próbuje się bratać z robotnikami, planuje pisać książkę w duchu socrealizmu. Inną wyrazistą i przegraną postacią jest Janek – przepełniony cierpieniem i widzący (od dnia powstania, które skończyło się równie szybko, jak zaczęło) prawdziwą, widmową postać rzeczy i ludzi. Razem z nim na scenę wkracza Wiktor, milicjant stojący za nowym porządkiem, żyjący tylko dla niego aż do dnia, gdy wszystko zaczyna się walić. W jego przypadku kategorie „dobry”, „zły” przestają się sprawdzać. Budząca sympatię Hanię-pływaczka zadziwia miłością do nieudacznika Krzysia. Jest też i porzucona przez poetę zgorzkniała Basia, tracąca nie tylko męża...

„Widma” nie napawają optymizmem, nie dają nadziei. W pewnym momencie zmieniają się w odyseję poprzez pełną chaosu, walącą się Warszawę. To fragmenty, w których zdajemy się być daleko od rozwiązania i jesteśmy równie znużeni jak ich bohaterowie. Fenomenem tej historii jest to, co Orbitowski robi z językiem. To materia całkowicie mu posłuszna, giętka, wyrażająca więcej i głębiej. Piękno języka i swoboda w jego naginaniu do autorskiej wizji kontrastują z brutalnością kreowanej przez Orbitowskiego rzeczywistości. Orbitowski żongluje słowami tak, jak mały Staś Baczyński bawi się żołnierzykami – buduje z nich całe światy, a następnie burzy. W przeciwieństwie do swojego dziecięcego, drugoplanowego bohatera autor jednak pewnie włada językiem. To on właśnie powoduje, że jak urzeczeni czytamy o kolejnych okrucieństwach i zdziczeniu. Podskórnie czujemy, że autor ma rację, że tak właśnie wygląda świat, gdy zedrzeć z niego jakikolwiek pozór ładu. Niestety.

Za książkę dziękuję Wydawnictwu Literackiemu.

Rozstrzygnięcie konkursu!

Kiedy wpadłam na pomysł, żeby konkursowe pytanie dotyczyło debiutu książkowego Łukasza Orbitowskiego, nie sądziłam, że odpowiedź na nie okaże się czymś skomplikowanym. Sama zajrzałam na stronę autora orbitowski.pl, gdzie jako pierwsze widnieją tylko i wyłącznie "Wigilijne psy". Pojawiające się w odpowiedziach "Złe wybrzeże" zbiło mnie z tropu. Rozstrzygnięcie spornej kwestii pozostawiłam zatem samemu autorowi, który uprzejmnie odpisał na mojego maila i poradził, żebym uznała za poprawne... obydwie odpowiedzi! Użył przy tym tych samych argumentów, co everyman, do którego właśnie trafi nagroda - za dociekliwość.
Dziękuję wszystkim za udział w konkursie i zmierzenie się, jak się niechcący okazało, z podchwytliwym pytaniem.
Do następnego razu :)

Konkurs rozpoczęty - "Widma" do wygrania!

Dziś Światowy Dzień Książki i Praw Autorskich. Z tej okazji życzę Wam, byście zawsze mieli pod ręką ciekawą książkę.

Dziś jedną taką właśnie mam dla Was do wygrania. "Widma. Historia Polski bez Powstania Warszawskiego" Łukasza Orbitowskiego to zaproszenie do historii alternatywnej, ale takiej, która niespodziewanie zatacza koło. Egzemplarz konkursowy jest nowy, nieczytany, pozyskany dzięki uprzejmości Wydawnictwa Literackiego.

Pytanie konkursowe: Jak brzmi tytuł pierwszej książki (zbioru opowiadań) Łukasza Orbitowskiego?

Warunki uczestnictwa:
- jeśli jeszcze nie jesteś obserwatorem witryny Łowisko książek, przyłącz się do niej (w prawym górnym rogu)
- zamieść odpowiedź w komentarzach
- jeśli jest to niemożliwe, rozwiązanie prześlij (jako członek witryny) pod adresem jurczyk.anna@gmail.com
- masz czas do 25 kwietnia do północy
- powodzenia!

Dalej i głębiej niż do Władywostoku

Paulo Coelho, Alef, wyd. Drzewo Babel

Pisarstwo Paula Coelho można podzielić na nurt fikcyjny i ten, w którym narrator sugeruje i wspólną tożsamość z autorem, i autentyczność opisywanych wydarzeń. „Alef” wpisuje się w ten drugi, bardzo osobisty sposób ujęcia tematu. Może dlatego jego wydźwięk jest tak naturalny, nawet gdy docieramy do fragmentów, przy których nie sposób uniknąć sceptycznego podniesienia brwi.

Paulo Coelho używa prostego języka pozbawionego sztywno brzmiących zwrotów czy pretensjonalnych wyrażeń. Dlatego „Alef” czyta się tak, jak pije wodę – jednym haustem aż... no właśnie. Aż dociera się do takich stwierdzeń i zdań, które trzeba sobie na spokojnie przemyśleć, odnieść do własnych doświadczeń. Jedne brzmią znajomo i swojsko, inne jak się okazuje nie przyszły nam jeszcze do głowy, są przyjemnym zaskoczeniem, a czasem i wyzwaniem. W „Alefie” nie jest najważniejsze, czy coś rzeczywiście miało miejsce czy nie. Istotny jest przekaz, który towarzyszy opisywanym wydarzeniom, a dotyczy on naszego życia. Czy żyjemy w zgodzie z własną naturą i pragnieniami serca? Czy dążymy do spełnienia marzeń, czy pozostawiamy wszystko biegowi dni? Czy zaspakajamy potrzebę duchowości (niekoniecznie religijności), która towarzyszy chyba każdej ludzkiej istocie? I wreszcie, jak możemy zadośćuczynić osobom, które skrzywdziliśmy podczas całego naszego istnienia? To ważne pytania, na które nie mamy czasu albo których nie chcemy sobie zadać. Poszukiwania odpowiedzi niosą z sobą ryzyko, że nic już nie będzie tak, jak przedtem. W dodatku treść „Alefa” dowodzi, że nawet jeśli dotrzemy do zamierzonych celów, nic nie jest nam dane na zawsze.

Narrator, alter ego Paula Coelho, czuje, że zmierza donikąd. To, co osiągnął, przestaje mieć znaczenie. Ogarnia go duchowa pustka, wszystko wymyka się z rąk, chociaż pozornie w jego życiu nie brak niczego – czytelnicy tłumnie przychodzą na spotkania, książki dobrze się sprzedają, a relacje z bliskimi układają się w satysfakcjonujący sposób. Antidotum na duchową pustkę staje się podróż Koleją Transsyberyjską przez całą Rosję i kontakty z różnymi ludźmi. Podoba mi się, że Coelho celowo podkreślił, że to jego sposób na „odnalezienie swojego królestwa”, nie koniecznie odpowiedni dla innych. Ślepe naśladownictwo może przynieść tylko rozczarowanie, a nawet okazać się niebezpieczne. Autor nie kryje przed nami monotonii kołyszących się wagonów, ciężkiej atmosfery, która pojawia się wtedy, gdy na małej powierzchni stłoczono słabo znających się ludzi. Postawa niepokornej skrzypaczki Hilal tylko pobudza do wrzenia. Zanim bohaterowie dotrą do Władywostoku, czeka ich wiele rozmów, niesnasek, ale i chwil pełnych bliskości i głębokiego porozumienia.

Może za mało jak dla mnie w „Alefie” jest Rosji, ale rozumiem, że rola tej książki jest inna niż typowej, podróżniczej relacji. Na pewno ma przekonać nas, że istniejemy po coś więcej niż tylko spanie i jedzenie. I że można naprawiać błędy, nawet te popełnione w innym wcieleniu. Dlatego warto ją przeczytać!

Za książkę dziękuję wydawnictwu Drzewo Babel.

Chcesz wygrać książkę? Zajrzyj!

Zaglądaj na Łowisko Książek, bo jeszcze w tym miesiącu, w wiosennym konkursie będzie można wygrać najnowszą powieść Łukasza Orbitowskiego „Widma. Historia Polski bez Powstania Warszawskiego”. To ponad sześćset stron opowieści, w której świat rozpada się w innych latach niż te znane nam z podręczników historii!
Egzemplarz konkursowy jest nowy i nieczytany, pozyskany dzięki uprzejmości Wydawnictwa Literackiego.

Europa na kolanach

Giles Milton, Białe złoto, wyd. Noir sur Blanc

Giles Milton bardzo mnie zaskoczył. Po pierwsze wyborem tematu, którego się podjął. Po drugie – formą, w jaki go ujął. Tytułowe białe złoto to europejscy niewolnicy chwytani na statkach lub na stałym lądzie przez mauretańskich piratów, a następnie sprzedawani w Afryce Północnej. Hiszpanie, Włosi, Amerykanie, Holendrzy, Brytyjczycy, a nawet Islandczycy. Mężczyźni, kobiety i dzieci liczeni w setki tysięcy, a być może i w miliony, biorąc pod uwagę, że proceder ten trwał więcej niż dwa stulecia. Pochodzę z innej części Europy niż ci nieszczęśnicy, niemniej zastanawia mnie to, że nigdy nie uczyłam się ani nawet nie słyszałam o tych wydarzeniach. Tak jak o sułtanie Maroka, Mulaju Ismailu, który przewyższał współczesnego mu Króla Słońce przepychem i wizją stworzenia najpiękniejszego i największego na świecie kompleksu pałaców i ogrodów. Na pewno swoje zrobiła i przyroda. Turyści do dziś podziwiają Wersal Ludwika XIV. W Maroku trzęsienie ziemi zmiotło z powierzchni siedzibę tego nieobliczalnego, choć rządzącego skutecznie marokańskiego władcy. Ale czy to jedyna przyczyna?

Co do ujęcia tematu, to Giles Milton postawił na fakty. Bazuje wyłącznie na tym, co wyczytał w historycznych książkach i co znalazł w archiwach. Dokumenty, niepublikowane listy, relacje naocznych świadków – niewolników, dyplomatów, kupców i duchownych. Dzięki nim autorowi udało się nakreślić pełną panoramę tragicznych wypadków, które dotknęły tak wielu ludzi. Nie jest jednak hipokrytą. Na stronach jego książki pobrzmiewa współczucie, ale autor jednocześnie nie ukrywa, że w tym samym czasie trwały polowania na czarnoskórych Afrykańczyków, prowadzone zarówno przez Arabów, jak Europejczyków.

Na tle szerzej przedstawionych historycznych faktów Milton skupia się na jednej autentycznej postaci, Thomasie Pellowie z Kornwalii. Ten kilkunastoletni wyrostek wolał przygodę od nauki i już podczas pierwszego rejsu stracił wolność. I tak zaczęło się jego najeżone pułapkami życie na dworze sułtana, kolejne misje wojskowe, założenie rodziny i próby często brawurowych ucieczek. Jesteśmy przyzwyczajeni, że kiedy poznajemy jakiegoś bohatera, mamy dostęp do jego najintymniejszych chwil i myśli. W przypadku Thomasa Pellowa zachowało się dość, by uznać jego losy za niezwykłe i pełne niespodziewanych zwrotów. Niemniej są w nich siłą rzeczy luki. Barierą stał się upływ czasu oraz większa powściągliwość w ujawnianiu uczuć i przeżyć, jaka cechowała naszych przodków. A także brak tak wielu współczesnych narzędzi rozpowszechniania informacji. Milton nie zmyśla, pozostaje wierny przekazom. Wzbudza szacunek, ponieważ wybrana przez niego forma reportażu historycznego oznacza więcej pracy i być może mniejsze wzięcie u czytelnika przyzwyczajonego do łatwych treści nasyconych odpowiednią emocjonalnością i dawką pikantnych szczegółów (w końcu Thomas był nawet strażnikiem sułtańskiego haremu!).

Milton błyskotliwie łączy okruchy wiedzy i fascynująco odtwarza okres mało chwalebnej części europejskiej historii. Mimo opisów i dat jego książka dowodzi, że życie bywa bardziej nieprawdopodobne niż fikcja literacka. Niespodzianką jest już choćby to, kto ciągnął karetę Mulaja Ismaila, za co można było stracić głowę na jego dworze i jak miska mleka może wpłynąć na los całego państwa. Co było powodem pierwszego przekładu Koranu na język angielski i jak wzajemnie postrzegali się muzułmańscy i chrześcijańscy dyplomaci. Wspomniane wcześniej luki mocno pobudzają czytelniczą wyobraźnię i kierują myśli ku ważniejszym bohaterom długo po skończeniu lektury. A nie ma lepszego uznania dla książki, jak to, że nie możemy się z nią rozstać!

Za książkę dziękuję wydawnictwu Noir sur Blanc

Wenecja na talerzu

Donna Leon, Roberta Pianaro, Szczypta Wenecji, czyli ulubione dania komisarza Brunettiego, wyd. Noir sur Blanc

To prawda, że kiedyś podczas lektury jednego z kryminałów Donny Leon napłynęła mi ślinka do ust i rzuciłam się do kuchni siekać czosnek i ostrą papryczkę, by następnie dodać je podsmażone na oliwie do spaghetti. Efekt był taki sobie, więc nie próbowałam więcej odtwarzać innych, równie smakowitych na kartach książek potraw ani z cyklu o komisarzu Brunettim z Wenecji, ani z serii o sycylijskim komisarzu Montalbano autorstwa Camilleriego (również wydawanej przez Noir sur Blanc).

„Szczypta Wenecji...” jest odpowiedzią na jęki i błagania łasuchów z państw nieleżących w sąsiedztwie Morza Śródziemnego. Donna Leon delikatnie określa ich jako pochodzących z krajów o kulturze kulinarnej odległej od tej preferowanej na co dzień przez Włochów. Doskonale wie, o czym mówi, gdyż sama wywodzi się z amerykańskiej rodziny o bardzo różnych korzeniach. Z dowcipem i taktem wspomina sposób gotowania swojej mamy i to, jak przyrządzała ona nieliczne w domowym menu warzywa. Czterdzieści lat mieszkania w Wenecji otworzyło pisarce oczy na prawdziwą naturę tego, co w dzieciństwie uważała za normalne. „Szczypta Wenecji...” na pewno zachwyci tych, którzy lubią jeść, czytać o jedzeniu oraz (choć niekoniecznie) kroić, przyprawiać, mieszać w garnkach, słowem gotować!

Książeczka to nie tylko zbiór codziennych dań wenecjan, ale także fragmenty rozdziałów z poszczególnych powieści Donny Leon (w których się je bądź przyrządza jedzenie i rozmawia o codziennych sprawach) oraz jej własne krótkie historyjki o życiu w Włoszech, o tutejszych przyjaciołach, w tym o Robercie Pianaro, która pomogła jej skompletować przepisy.
Donna Leon jest świetnym obserwatorem, stąd jej krótkie wstawki skrzą inteligencją i imponują wnikliwością. Dają nam poczucie uczestnictwa w codzienności mieszkańców Wenecji, czyli coś, czego nie jest w stanie zapewnić nawet najlepszy przewodnik turystyczny, nawet ten z gatunku subiektywnych. Pisarce dużą przewagę daje to, że opisuje miejsca, które od kilkudziesięciu lat są jej własnymi, a jednocześnie jako osoba z zewnątrz ostrzej dostrzega to, co dla miejscowych oczywiste i oswojone. Wyprawiamy się z nią na Sant'Erasmo – wysepkę, której Wenecja zawdzięczała przez wieki świeże warzywa i owoce, na targ w Rialto z jego najbardziej barwnymi klientkami, czyli wpychającymi się bez kolejki staruszkami. Spacerujemy po ulicach, z których poznikały sklepy spożywcze, mięsne i te z wyborem wyśmienitych serów, ustępując biżuterii i wyrobom pamiątkarskim, oraz dowiadujemy się, jak najprościej przyrządzić rybę od pewnego starego wilka morskiego.

Także Roberta Pianaro dorzuca od siebie kilka słów, rozpoczynając w ten sposób kolejne części poświęcone zupom, przekąskom, daniom z mięs czy z ryb i owoców morza, a kończąc na deserach. Spis treści został tak pomyślany, by znaleźć propozycję przyrządzenia danej potrawy według tego podziału albo według składnika, który w niej dominuje. Przepisy zwracają uwagę prostotą, rzadko mają więcej niż kilka składników, a z tych większość jest dostępna w naszych sklepach. Problem może przysporzyć znalezienie mątwy czy czerwonej włoskiej kapusty, ale to naprawdę wyjątki. Wiem, o czym mówię, bo jestem już po ugotowaniu sosu z wołowiny, z papryką, cebulą i marchewką. Zatem jako osoba bardziej doświadczona mogę tylko doradzić – trzymajcie się podanych proporcji, nie bójcie się papryczki chilli (i nie trzyjcie oczu po jej posiekaniu) i nie czytajcie przed zrobieniem obiadu receptury na ciasto truskawkowe z bitą śmietaną, bo inaczej zamiast ciepłej zupy i pożywnego drugiego dania zaserwujecie domownikom... deser!

Za książkę dziękuję wydawnictwu Noir sur Blanc.

Tę recenzję dedykuję mojemu przyjacielowi Krystianowi z okazji Jego urodzin !!!
Bo sprawia, że życie innych nabiera smaku - dosłownie i w przenośni. Sto lat!

Miłość na przekór wojnie

Astrid Rosenfeld, Dziedzictwo Adama, wyd. Muza

Powieść Astrid Rosenfeld początkowo wydaje się mało poważną powiastką o dorastaniu w Niemczech Zachodnich. I to wrażenie długo nie odpuszcza, mimo że wydawca wspomina na tylnej okładce o rodzinnych tajemnicach sięgających czasów drugiej wojny światowej. Fabułę można podzielić na dwie części, z których każda ma innego narratora – Edwarda i Adama. W ich żyłach płynie ta sama krew, ale dzielą ich dwa pokolenia. Nigdy też nie spotkali się osobiście. Mają szczęście do silnych kobiet w rodzinie, ale ich wpływ na każdego z nich jest zupełnie odmienny. Wspólnym mianownikiem jest także brak gruntownego wykształcenia i … wygląd.

Życie Edwarda nie układało się konwencjonalnie, niemniej nie omija go poczucie pustki i zniechęcenia. Na jego samopoczucie nie ma wpływu ani sukces finansowy, ani zjednoczenie Niemiec. Jego historia to, niestety, najmniej przekonująca część powieści. Trudno uwierzyć w bezwarunkowe uwielbienie Edwarda wobec osoby, która w euforii biła jego samego oraz jego matkę, a później obdarowywała miłością. Jeśli warto w jakimś celu przeczytać rozdziały poświęcone Edwardowi, to tylko po to, by dowiedzieć się, jak żyjący członkowie rodziny postrzegali Adama, rodzinną czarną owcę. I po to, by razem z Edwardem odnaleźć zapiski nieznanego krewniaka prowadzone podczas wojny (pozostawiając na boku kwestię prawdopodobieństwa, jak mogły dotrzeć poprzez wojenne zawirowania na strych rodzinnego domu Cohenów, nie zostać wyrzucone przed powrotem żydowskich właścicieli z Londynu i wreszcie, czemu nie zostały wcześniej przeczytane przez brata Adama, a dziadka Edwarda).

Historia Adama wydaje się z początku niefrasobliwa. Z czasem nabiera bardziej dramatycznych rysów, po tym jak on sam dojrzewa do poświęcenia i życia dla kogoś. Najbardziej wzruszające jest jego bezwarunkowe oddanie i pewność, z jaką ofiarował serce. Ten wybór na dobre przypieczętował jego los. Marzycielska i zarazem konsekwentna postawa Adama jest czymś jasnym i dobrym w świecie, którym zawładnęło bestialstwo i chaos. Może dlatego tak trudno książkę tę nazwać powieścią o okrucieństwach drugiej wojny światowej. Chociaż są one tłem i określają dzieje głównego bohatera i jego wybranki oraz naznaczają każdą osobę, z którą Adam ma do czynienia. Gdyby nie wojna, miłosne perypetie niemieckiego młodzieńca z żydowskiej rodziny miałyby zupełnie inny przebieg.

Romantyczna nuta pojawiająca się w rozdziałach, których narratorem jest Adam, dodaje „Dziedzictwu Adama” blasku. Sprawia, że zaczynamy przez palce patrzeć na mankamenty książki i pozwalamy się jej uwieść. Niecodzienne okoliczności, ciągłe ryzyko śmierci, poszukiwanie ukochanej i niepoddawanie się twardym realiom tworzą mieszankę, która, o dziwo, zaczyna się w pewnym momencie bardzo podobać. Miła niespodzianka!

Za książkę dziękuję wydawnictwu Muza.

Chcę iść z Jesperem

Per Petterson, Na Syberię, wyd. W.A.B.

Nie jest mi łatwo pisać o tej książce. Być może dlatego, że nie jest tym, czym bardzo długo się wydaje – powrotem do dzieciństwa, raju beztroskich zabaw i przyziemnych, trudnych do ogarnięcia spraw dorosłych. Choć oczywiście wszystko, co najważniejsze dla bohaterki, zaczęło się, gdy była ona dzieckiem.

Powieść składa się z trzech części, z których każda wytycza inny etap życia bohaterki – najpierw dziewczynki, później nastolatki i młodej kobiety. Jej imię nie jest nam znane, a z pewnych napomknięć domyślamy się, że tę historię opowiada ona już jako osoba kilkudziesięcioletnia. Nie dowiemy się jednak wszystkiego o jej życiu. Opowieść urywa się, gdy decyduje o tym narratorka. W momencie, który powinien być początkiem... Jest to tym bardziej rozdzierające zakończenie, pełne rezygnacji i skrywanego bólu. To punkt kulminacyjny, w którym wszystko dla nas, czytelników, staje się jasne.

Petterson rezygnuje z nadmiernych opisów stanów uczuciowych, nie dzieli się z nami przemyśleniami swojej bohaterki, chociaż widzimy świat z punktu jej widzenia. To jej czyny, jej bycie wśród ludzi określają jej osobowość. Mimo wspomnień dotyczących innych członków rodziny – ojca, matki, dziadka, wujka, a nawet wrogiej wszystkim babki - to więź z bratem była tym, co nadawało wszystkiemu sens. Łączyło ich porozumienie, które nie potrzebowało zbyt wielu słów, a obejmowało wszystkie potajemne rzeczy, które razem robili. Często pod osłoną nocy, bez wiedzy dorosłych. Wędrówki po ogrodzie zalanym księżycowym światłem, do karczmy i w końcu, gdy zaczęła się już wojna – po opustoszałych uliczkach miasteczka i nadmorskich ścieżkach rodzinnej Jutlandii.

„Mam własną wolę, nie robię wszystkiego, co mi się każe, ale chcę iść z Jesperem” - to zdanie powtarza się co jakiś czas i najlepiej określa istotę związku między rodzeństwem, która wyklucza głębsze relacje bohaterki z innymi ludźmi. Im jest starsza, tym wyraźniej to widać. Zwłaszcza, gdy jako dorosła osoba, zamiast na wymarzoną Syberię, dociera przez Kopenhagę i Sztokholm do Norwegii. Pozbawiona towarzystwa brata, z którym rozdzieliła ją wojna, młoda Dunka nie stroni od przypadkowych kontaktów fizycznych. Ma to zaspokoić jej potrzebę ciepła i bliskości z drugim człowiekiem, ale trwa krótko. Czytając, ciągle czekamy aż przestanie uciekać i odpychać od siebie innych. Albo że pojedzie na Syberię. W końcu to marzenie towarzyszy jej od najdawniejszych lat jako przeciwwaga do planów Jespera o podróży do upalnego Maroka.

„Na Syberię” jest powieścią, która ma w sobie tajemnicę. Ze względu na język łatwo się ją czyta, ale zrozumienie, o czym naprawdę opowiada, przychodzi o wiele później. Pokazuje, jak bardzo kształtują nas najwcześniejsze wybory serca. I dokąd mogą ponieść nas meandry uczuć, jeśli ofiarujemy je tylko jednej osobie. Jest w niej nastrój oczekiwania i powagi oraz silne przekonanie, że najpiękniejsze lata już minęły. Jest pożegnaniem...

Za książkę dziękuję wydawnictwu W.A.B.

Pirackie dziedzictwo

Dina Rubina, Biały gołąbek z Kordoby, wyd. Muza

Dina Rubina obecnie mieszka w Izraelu, ale językiem jej powieści jest ojczysty rosyjski z jego zamaszystością, niepowtarzalną melodią i emocjonalnym sposobem przekazywania treści. Być może dlatego czyta go się inaczej niż doskonale skonstruowane, za to beznamiętne thrillery anglosaskie.

Aż kusi, by zakwalifikować „Białego ...” do powieści z gatunku „płaszcza i szpady”, chociaż jej akcja rozgrywa się współcześnie, a dawne atrybuty bohater zamienił na pędzel, tubę z płótnem i... glocka, którego prawie w ogóle nie używa. W dodatku od klasycznego dreszczowca „Biały ...” różni się wstawkami obyczajowymi, obejmującymi wspomnienia Zachara Kordobina i jego krewnych. To, co początkowo wygląda na snucie rodzinnych opowieści, ma głębszy sens niż tylko przybliżenie życia w porewolucyjnej Rosji, w oblężonym przez Niemców Leningradzie albo w południowej Ukrainie.

Dina Rubina daje nam kilkaset stron przygody z interesującym bohaterem w roli głównej. Bohaterem pociągającym intelektem, zdolnością do przetrwania i tworzenia mistyfikacji, atrakcyjnym fizycznie. Zachar Kordobin żyje na granicy ryzyka, umie przewidzieć kolejnyy ruch przeciwnika, jest lojalny wobec bliskich i oddany kobietom (nawet jeżeli spędza z nimi tylko jedna noc). To taki rodzaj samotnego wilka – artysty. Prawdziwy czarodziej, który z nicości powołuje do życia nieistniejące obrazy, a potem dopasowuje ich powstanie do biografii mniej lub bardziej znanych malarzy. Wykorzystuje przy tym rewolucyjną zawieruchę lub lata wojny, które często stanowią alibi dla niespodziewanego „wypłynięcia” obrazu na rynek koneserów sztuki. Apetyt nowych Ruskich na cenne płótna na ścianach tylko napędza mu koniunkturę.

Chociaż większość fabuły dzieje się w przeszłości, jeszcze w realiach radzieckich, z zaciekawieniem śledzimy już współczesne, swobodne podróże głównego bohatera po kolejnych krajach. Poznajemy fortele, którymi potrafi zmylić celników, psychologiczne sztuczki, dzięki którym w fałszerstwach Kordobina biorą nieświadomy udział autorytety ze świata sztuki. Ba, najlepsze jest to, że Kordobin sam do tych autorytetów należy i jest nawet profesorem Uniwersytetu Jerozolimskiego! Znać, że autorce jest bliski świat malarstwa, bo swobodnie się się porusza się wśród nazwisk, szkół malarskich, sposobie konserwacji dzieł. Czuć, że nie są szczegółowe wykłady wykute na blachę przez gorliwego pisarza.

Na treść powieści składa się kilku planów ogniskujących się wokół Zachara Kordobina. Jej wielowątkowość nie sprawia jednak kłopotów, a kolejne fakty podawane są w taki sposób, że powoli budujemy sobie wielopłaszczyznowy obraz losów Zachara Kordobina i jego rodziny. Chociaż rozwiązania pewnych wątków i sugestie autorki wydają się zbyt niesamowite, by mogły się wydarzyć w rzeczywistości, dla równowagi inne pozostawiają po sobie tylko garść domysłów i aurę tajemniczości. To chyba w pisarstwie Diny Rubiny jest tak pociągające – nieskrępowana wyobraźnia, a zarazem powściągliwość w podawaniu nam, czytelnikom, rozwiązań wszystkich śladów i tropów, którymi nęci nas przez wszystkie strony. Z nich wszystkich moim najbardziej ulubionym jest ten, który dotyczy piratów-mścicieli odpłacającym z nawiązką hiszpańskiej Koronie za Świętą Inkwizycję i cierpienia bliskich.

W „Białym gołąbku z Kordoby” mamy i pragnienie zemsty, mafijne porachunki, sekret rodzinnego pochodzenia - którego symbolem i jedyną pozostałością stał się srebrny kielich ze stateczkiem - liczne romanse i miłość do malarstwa, pochwałę przyjaźni, a także opis szalonego, studenckiego życia w Petersburgu. Ta mieszanka cudownie uderza do głowy, przysparza wielu emocji i rozrywki!

Za książkę dziękuję wydawnictwu Muza.

Camilla Läckberg – detronizacja królowej

Skandynawia ma wyrobioną markę, jeśli chodzi o pisarzy kryminałów. Wystarczy nordycko brzmiące imię i nazwisko, by wzbudzić zainteresowanie czytelników. Powieści Camilli Läckberg, nazwane przez wydawcę sagą kryminalną, kuszą jeszcze wiele mówiącym, umieszczonym na okładce zdaniem, że mamy do czynienia z najlepszą serią kryminalna zaraz po trylogii Stiega Larssona pt. „Millenium”. To rekomendacja, po której mamy prawo się spodziewać o wiele więcej niż proponuje szwedzka pisarka, okrzyknięta entuzjastycznie królową skandynawskiego kryminału. Läckberg to zupełnie inny kaliber niż Karin Fossum, Åsa Larsson, Jens Lapidus, Henning Mankell, Arne Dahl czy wspomniany wcześniej Stieg Larsson.

W przeciwieństwie do tych autorów Läckberg osadza akcję swoich książek zawsze w najbliższym otoczeniu swoich głównych bohaterów - pisarki Eriki i policjanta Patrika. Terenem akcji staje się rybackie miasteczko Fjällbaka - latem mekka dla turystów, w której w przez pozostałe pory roku życie toczy się leniwie i spokojnie. Żadnych emigrantów, mafii, zorganizowanej przestępczości, bezduszności świata biznesu, podwójnej moralności człowieka Zachodu oraz takich problemów, które ukazywałyby raka toczącego syte, szwedzkie społeczeństwo. Brak refleksyjności i ostrości w ukazywaniu tego, co niewygodne i co kończy się czyjąś śmiercią. Za to pojawiają małżeństwa z dużym stażem nie tyle lat, co obojętności, strachu czy nienawiści. Skrywane głęboko tajemnice, niezawinione ofiary, przeszłość, która potrafi położyć się złowrogim cieniem na teraźniejszości. Rozbite rodziny, pokaleczone wewnętrznie dzieci. Camilla Läckberg raczy nas zwyczajnością życia codziennego, zwłaszcza jego mało przyjemną stroną. Często skupia się na osobistych relacjach między ludźmi i przedstawia je, stosując uproszczoną psychologię. Mimo to potrafimy jej zawierzyć, a jej głównych bohaterów po prostu lubimy.

To zaledwie kilka postaci, z których na pierwszy plan wysuwają się wspomniani wcześniej Erika i Patrik (oraz siostra Eriki - Anna). Pierwszy tom cyklu to zarazem początek historii tych dwojga, ich związku, a w końcu rodzinnych przeżyć. To sprawia, że chociaż każdą z powieści serii można czytać w zasadzie osobno (każdy tom to inny inna zbrodnia), jeśli kogoś interesują wątki obyczajowe, lepiej żeby zaczął od pierwszej części cyklu.

Na plus dla autorki można policzyć i to, że jej kryminalne zagadki trudno samemu rozwikłać i zawsze trzyma ona kilka niespodzianek w zanadrzu, aż do kulminacyjnej sceny na końcu książki. Bardzo prostym trikiem stosowanym przez Szwedkę jest nie ujawnianie od razu informacji, które uzyskują policjanci lub osoby z nimi współpracujące. Autorka zręcznie kieruje naszą uwagę w inną stronę, szczególnie na wspomniane wcześniej relacje rodzinne, a tym samym gmatwa tropy. W dodatku lubi w fabułę wprowadzać króciutkie rozdzialiki dotyczące osób trzecich, co do których nie mamy pewności, jak ich historia ma się do toczącego się śledztwa.

Podsumowując, Camilla Läckberg daje się poznać jako dobry rzemieślnik. Lekkość pióra i bogactwo wyobraźni w konstruowaniu kryminalnej intrygi to jej niepodważalne atuty, którymi dociera do rzeszy czytelników. Jednak brak jej wyrazistego stylu i szerszej perspektywy, zatchnięcia się współczesnością. Używając kulinarnego porównania, jej pisarstwo jest jak cukier wanilinowy zamiast laski wanilii. Dlatego nie nazwałabym jej królową skandynawskiego kryminału. Prędzej hrabiną lub baronową. Bo dobrze czyta się jej powieści, nawet gdy czegoś nam w nich brak.

Napisane na podstawie lektury następujących powieści Camilli Läckberg, wydanych przez wydawnictwo Czarna Owca:

„Księżniczka z lodu”

„Kaznodzieja”
„Kamieniarz”
„Ofiara losu”

Nie z tego świata...

Jean Echenoz, Błyskawice. Opowieść o niezwykłym wynalazcy, wyd. Noir sur Blanc

Początek „Błyskawic” od razu skojarzył mi się z „Żywotami cezarów” Swetoniusza. Tam też narodziny bohatera poprzedzały cudowne zdarzenia - zazwyczaj orły zrzucające pulchnemu niemowlęciu gałązkę wawrzynu pod nogi. Nikoli Tesli, którego Echenoz nazywa w swojej powieści Gregorem, przyszło władać nie imperium rzymskim a elektrycznością (właśnie jemu zawdzięczamy jej upowszechnienie). I chyba dlatego w noc jego narodzin, na styku mijającej doby rozpętała się potworna burza z piorunami, która uniemożliwiła podanie dokładnej godziny, a nawet daty urodzin dziecka. Wątpliwe, by chaos i zamieszanie tej nocy wryły się w pamięć noworodka, ale fascynacja wyładowaniami elektrycznymi u Gregora (tak go będziemy nazywać za Jeanem Echenozem) pozostała aż do końca życia. Temu końcu autor również nadaje nadnaturalne okoliczności. Być może życie takiej postaci jak Nikola Tesla nie sposób przedstawić inaczej, jak wtłaczając je pomiędzy niezwykły początek i zakończenie?

Rezygnacja z imienia i nazwiska Nikoli Tesli pozwala na stworzenie historii inspirowanej jego życiem. Takiej, w której mogą pojawić się elementy będące domysłem czy swobodniejszą interpretacją. Jakby Echenoz dawał nam znać, że geniusz Tesli wymyka się naszemu rozumowaniu. Zwłaszcza, że w swoich innych biograficznych powieściach Echenoz posługiwał się wprost nazwiskiem Maurice'a Ravela czy Emila Zatopka. Autor nie skupia się na datach i wszystkich faktach. Prowadzi swego bohatera od narodzin do śmierci poprzez te wydarzenia, które go jakoś naznaczają, są dla niego najważniejsze. Nie pozostaje nam nic innego, jak zawierzyć pisarzowi, że dokonał właściwego wyboru. Narracja przypomina działanie zoomu w aparacie fotograficznym – zazwyczaj obserwuje Gregora z dystansu, by nagle się do niego przybliżyć i podpatrywać w intymnych chwilach, domyślać bardziej skrytych myśli i uczuć. Jest nawet taki moment, gdy narrator wkracza do powieściowego życia Gregora i staje się dla niego postacią równie rzeczywistą jak on sam.

Również za jego sprawą dwie osoby w życiorysie Gregora jawią się niemal demonicznie – Thomas Edison (wynalazca żarówki, pierwszy amerykański pracodawca Gregora, a później jego przeciwnik) oraz Angus Napier (niepozorny człowieczek, z którym Gregor nieświadomie rywalizuje o względy tej samej kobiety). Szczególnie ten pierwszy jest tak przedstawiony, że przestaje się pamiętać o jego naukowych osiągnięciach. Prototyp krzesła elektrycznego, zawiść, nieumiejętność przyznania się do błędu, chęć zniszczenia zdolniejszego od siebie – przez to wszystko nazwisko Edisona traci blask.

A Gregor? A właściwie Tesla? Pełen wewnętrznych sprzeczności i rozlicznych talentów. Samotnik i ekscentryk, a zarazem twardy negocjator, który potrafił z powodzeniem brylować w towarzystwie i czarować milionerów. Obarczony licznymi fobiami elegant i miłośnik piorunów. Najpierw niesiony falami sukcesu, potem opuszczony i zapomniany. Jego pomysły tak dalece wykraczają poza technologię epoki, w której przyszło mu żyć, że coraz częściej bywają uznawane za fantasmagorię. A są wśród nich znane nam torpedy, roboty sterowane pilotem, radary. I projekt najbardziej zagadkowy, najmniej określony, który nie wyszedł poza mgliste przeczucie, a tak palący właśnie teraz, na początku naszego wieku – energia z kosmosu dostępna dla wszystkich, w nieograniczonych ilościach i za darmo...

„Błyskawice” wzbudzają podziw, zdumienie i jednocześnie żal, że tak łatwo zapomniano o takim talencie i pozwolono mu zmarnieć w gorzkiej samotności. I chociaż pozwalają być tak blisko swojego bohatera, jak tylko jest to możliwe, pozostawiają nas z poczuciem, że Gregor/Nikola Tesla i jego geniusz na zawsze będą dla nas zagadką.

Za książkę dziękuję wydawnictwu Noir sur Blanc.

Gdy się czai, gdy atakuje...

Marcin Mortka, Miasteczko Nonstead, wyd. Fabryka Słów

„Miasteczko Nonstead” należy do tych powieści grozy, w których żadne rozwiązanie nie jest oczywiste, a mnogość mylnych tropów trzyma cały czas czytelnika w napięciu. Zło, o którym pisze Mortka, czaić się może wszędzie, a jego płynność i niekształtność tylko ułatwia mu dostęp do ludzkiej duszy. Złość, ambicje, frustracje, a nawet bezbronna niewinność dziecka. Wszystko może być pożywką dla demona, którego obecność przejawia się w nietypowym, czasem nawet groźnym postępowaniu zwykłych ludzi. Naszych sąsiadów. Naszych ukochanych. Członków rodzin.

Marcin Mortka rzadko sięga po bardziej spektakularne chwyty. Mieszkańcy Nonstead czują, że wokół nich mają miejsce dziwne rzeczy. Ta niecodzienność w Nonstead polega nie tyle na tym, co się dzieje - bo w końcu przypadki nagłych szaleństw czy samobójstw mogą przytrafić się wszędzie - tylko w ich natężeniu oraz podskórnym przeczuciu, że coś tu nie gra.

Tylko dla osoby z zewnątrz, takiej jak dla pisarz Nathan, ta dziwaczność znacznie wykracza poza granice normalności. Zresztą on również ma swoje porachunki z grozą, która osaczyła Nonstead. Chociaż nie od razu to sobie uświadamia. Poszukujący spokoju Nathan nawet nie wie, że zbliżył się do źródła swojej największej życiowej tragedii. To zapętlenie ma jeszcze oczywiście inne dno. I to właśnie w prozie Mortki jest najciekawsze, że po jakimś czasie wszystko wygląda inaczej niż na początku – czarne staje się białe, białe – czarne, a to znowu jeszcze inne. Nawet, gdy chodzi o banalne zakupy w sklepie czy zainteresowanie dzieckiem narzeczonej.

Ważne jest również tło powieści, którym jest samo miasteczko Nonstead. Amerykańska mieścina zagubiona w lasach, z ponurą historią powstania pierwszej osady w tej okolicy i jej pozostałość – opuszczona, zrujnowana chata o złej sławie. Mortka żongluje tymi informacjami, dorzuca jeszcze ponure warunki pogodowe jak lejący deszcz czy wichura. Tworzy nastrój, który niepokoi i zmusza do oglądania się przez ramię w ciemnym pokoju. Przy tym wszystkim sami bohaterowie wydają się skonstruowani znacznie prościej. Ich rolą jest wprowadzić nas w Nonstead, byśmy i my poznali „robaka”, który toczy miasto. Oraz wydać złu nierówną wojnę, którą śledzimy, przygryzając w napięciu wargi.

Ostatnia strona przewrotnie sugeruje, że to jeszcze nie koniec. Trudno powiedzieć, czy autor podejmie się dalszego ciągu, czy prędzej dopisze go nasza wyobraźnia. Zostajemy w stanie zawieszenia, z dreszczykiem wypełnionym oczekiwaniem na nienazwane. Tak samo niepewni jak bohaterowie powieści, z czym tak naprawdę przyszło się im zmierzyć.

Pełen mrocznego klimatu zwodniczy dreszczowiec, w którym zło pozostaje nieuchwytne, a ludzki triumf jest niepewny.

Za książkę dziękuję wydawnictwu Fabryka Słów.