Chcę iść z Jesperem

Per Petterson, Na Syberię, wyd. W.A.B.

Nie jest mi łatwo pisać o tej książce. Być może dlatego, że nie jest tym, czym bardzo długo się wydaje – powrotem do dzieciństwa, raju beztroskich zabaw i przyziemnych, trudnych do ogarnięcia spraw dorosłych. Choć oczywiście wszystko, co najważniejsze dla bohaterki, zaczęło się, gdy była ona dzieckiem.

Powieść składa się z trzech części, z których każda wytycza inny etap życia bohaterki – najpierw dziewczynki, później nastolatki i młodej kobiety. Jej imię nie jest nam znane, a z pewnych napomknięć domyślamy się, że tę historię opowiada ona już jako osoba kilkudziesięcioletnia. Nie dowiemy się jednak wszystkiego o jej życiu. Opowieść urywa się, gdy decyduje o tym narratorka. W momencie, który powinien być początkiem... Jest to tym bardziej rozdzierające zakończenie, pełne rezygnacji i skrywanego bólu. To punkt kulminacyjny, w którym wszystko dla nas, czytelników, staje się jasne.

Petterson rezygnuje z nadmiernych opisów stanów uczuciowych, nie dzieli się z nami przemyśleniami swojej bohaterki, chociaż widzimy świat z punktu jej widzenia. To jej czyny, jej bycie wśród ludzi określają jej osobowość. Mimo wspomnień dotyczących innych członków rodziny – ojca, matki, dziadka, wujka, a nawet wrogiej wszystkim babki - to więź z bratem była tym, co nadawało wszystkiemu sens. Łączyło ich porozumienie, które nie potrzebowało zbyt wielu słów, a obejmowało wszystkie potajemne rzeczy, które razem robili. Często pod osłoną nocy, bez wiedzy dorosłych. Wędrówki po ogrodzie zalanym księżycowym światłem, do karczmy i w końcu, gdy zaczęła się już wojna – po opustoszałych uliczkach miasteczka i nadmorskich ścieżkach rodzinnej Jutlandii.

„Mam własną wolę, nie robię wszystkiego, co mi się każe, ale chcę iść z Jesperem” - to zdanie powtarza się co jakiś czas i najlepiej określa istotę związku między rodzeństwem, która wyklucza głębsze relacje bohaterki z innymi ludźmi. Im jest starsza, tym wyraźniej to widać. Zwłaszcza, gdy jako dorosła osoba, zamiast na wymarzoną Syberię, dociera przez Kopenhagę i Sztokholm do Norwegii. Pozbawiona towarzystwa brata, z którym rozdzieliła ją wojna, młoda Dunka nie stroni od przypadkowych kontaktów fizycznych. Ma to zaspokoić jej potrzebę ciepła i bliskości z drugim człowiekiem, ale trwa krótko. Czytając, ciągle czekamy aż przestanie uciekać i odpychać od siebie innych. Albo że pojedzie na Syberię. W końcu to marzenie towarzyszy jej od najdawniejszych lat jako przeciwwaga do planów Jespera o podróży do upalnego Maroka.

„Na Syberię” jest powieścią, która ma w sobie tajemnicę. Ze względu na język łatwo się ją czyta, ale zrozumienie, o czym naprawdę opowiada, przychodzi o wiele później. Pokazuje, jak bardzo kształtują nas najwcześniejsze wybory serca. I dokąd mogą ponieść nas meandry uczuć, jeśli ofiarujemy je tylko jednej osobie. Jest w niej nastrój oczekiwania i powagi oraz silne przekonanie, że najpiękniejsze lata już minęły. Jest pożegnaniem...

Za książkę dziękuję wydawnictwu W.A.B.

Pirackie dziedzictwo

Dina Rubina, Biały gołąbek z Kordoby, wyd. Muza

Dina Rubina obecnie mieszka w Izraelu, ale językiem jej powieści jest ojczysty rosyjski z jego zamaszystością, niepowtarzalną melodią i emocjonalnym sposobem przekazywania treści. Być może dlatego czyta go się inaczej niż doskonale skonstruowane, za to beznamiętne thrillery anglosaskie.

Aż kusi, by zakwalifikować „Białego ...” do powieści z gatunku „płaszcza i szpady”, chociaż jej akcja rozgrywa się współcześnie, a dawne atrybuty bohater zamienił na pędzel, tubę z płótnem i... glocka, którego prawie w ogóle nie używa. W dodatku od klasycznego dreszczowca „Biały ...” różni się wstawkami obyczajowymi, obejmującymi wspomnienia Zachara Kordobina i jego krewnych. To, co początkowo wygląda na snucie rodzinnych opowieści, ma głębszy sens niż tylko przybliżenie życia w porewolucyjnej Rosji, w oblężonym przez Niemców Leningradzie albo w południowej Ukrainie.

Dina Rubina daje nam kilkaset stron przygody z interesującym bohaterem w roli głównej. Bohaterem pociągającym intelektem, zdolnością do przetrwania i tworzenia mistyfikacji, atrakcyjnym fizycznie. Zachar Kordobin żyje na granicy ryzyka, umie przewidzieć kolejnyy ruch przeciwnika, jest lojalny wobec bliskich i oddany kobietom (nawet jeżeli spędza z nimi tylko jedna noc). To taki rodzaj samotnego wilka – artysty. Prawdziwy czarodziej, który z nicości powołuje do życia nieistniejące obrazy, a potem dopasowuje ich powstanie do biografii mniej lub bardziej znanych malarzy. Wykorzystuje przy tym rewolucyjną zawieruchę lub lata wojny, które często stanowią alibi dla niespodziewanego „wypłynięcia” obrazu na rynek koneserów sztuki. Apetyt nowych Ruskich na cenne płótna na ścianach tylko napędza mu koniunkturę.

Chociaż większość fabuły dzieje się w przeszłości, jeszcze w realiach radzieckich, z zaciekawieniem śledzimy już współczesne, swobodne podróże głównego bohatera po kolejnych krajach. Poznajemy fortele, którymi potrafi zmylić celników, psychologiczne sztuczki, dzięki którym w fałszerstwach Kordobina biorą nieświadomy udział autorytety ze świata sztuki. Ba, najlepsze jest to, że Kordobin sam do tych autorytetów należy i jest nawet profesorem Uniwersytetu Jerozolimskiego! Znać, że autorce jest bliski świat malarstwa, bo swobodnie się się porusza się wśród nazwisk, szkół malarskich, sposobie konserwacji dzieł. Czuć, że nie są szczegółowe wykłady wykute na blachę przez gorliwego pisarza.

Na treść powieści składa się kilku planów ogniskujących się wokół Zachara Kordobina. Jej wielowątkowość nie sprawia jednak kłopotów, a kolejne fakty podawane są w taki sposób, że powoli budujemy sobie wielopłaszczyznowy obraz losów Zachara Kordobina i jego rodziny. Chociaż rozwiązania pewnych wątków i sugestie autorki wydają się zbyt niesamowite, by mogły się wydarzyć w rzeczywistości, dla równowagi inne pozostawiają po sobie tylko garść domysłów i aurę tajemniczości. To chyba w pisarstwie Diny Rubiny jest tak pociągające – nieskrępowana wyobraźnia, a zarazem powściągliwość w podawaniu nam, czytelnikom, rozwiązań wszystkich śladów i tropów, którymi nęci nas przez wszystkie strony. Z nich wszystkich moim najbardziej ulubionym jest ten, który dotyczy piratów-mścicieli odpłacającym z nawiązką hiszpańskiej Koronie za Świętą Inkwizycję i cierpienia bliskich.

W „Białym gołąbku z Kordoby” mamy i pragnienie zemsty, mafijne porachunki, sekret rodzinnego pochodzenia - którego symbolem i jedyną pozostałością stał się srebrny kielich ze stateczkiem - liczne romanse i miłość do malarstwa, pochwałę przyjaźni, a także opis szalonego, studenckiego życia w Petersburgu. Ta mieszanka cudownie uderza do głowy, przysparza wielu emocji i rozrywki!

Za książkę dziękuję wydawnictwu Muza.

Camilla Läckberg – detronizacja królowej

Skandynawia ma wyrobioną markę, jeśli chodzi o pisarzy kryminałów. Wystarczy nordycko brzmiące imię i nazwisko, by wzbudzić zainteresowanie czytelników. Powieści Camilli Läckberg, nazwane przez wydawcę sagą kryminalną, kuszą jeszcze wiele mówiącym, umieszczonym na okładce zdaniem, że mamy do czynienia z najlepszą serią kryminalna zaraz po trylogii Stiega Larssona pt. „Millenium”. To rekomendacja, po której mamy prawo się spodziewać o wiele więcej niż proponuje szwedzka pisarka, okrzyknięta entuzjastycznie królową skandynawskiego kryminału. Läckberg to zupełnie inny kaliber niż Karin Fossum, Åsa Larsson, Jens Lapidus, Henning Mankell, Arne Dahl czy wspomniany wcześniej Stieg Larsson.

W przeciwieństwie do tych autorów Läckberg osadza akcję swoich książek zawsze w najbliższym otoczeniu swoich głównych bohaterów - pisarki Eriki i policjanta Patrika. Terenem akcji staje się rybackie miasteczko Fjällbaka - latem mekka dla turystów, w której w przez pozostałe pory roku życie toczy się leniwie i spokojnie. Żadnych emigrantów, mafii, zorganizowanej przestępczości, bezduszności świata biznesu, podwójnej moralności człowieka Zachodu oraz takich problemów, które ukazywałyby raka toczącego syte, szwedzkie społeczeństwo. Brak refleksyjności i ostrości w ukazywaniu tego, co niewygodne i co kończy się czyjąś śmiercią. Za to pojawiają małżeństwa z dużym stażem nie tyle lat, co obojętności, strachu czy nienawiści. Skrywane głęboko tajemnice, niezawinione ofiary, przeszłość, która potrafi położyć się złowrogim cieniem na teraźniejszości. Rozbite rodziny, pokaleczone wewnętrznie dzieci. Camilla Läckberg raczy nas zwyczajnością życia codziennego, zwłaszcza jego mało przyjemną stroną. Często skupia się na osobistych relacjach między ludźmi i przedstawia je, stosując uproszczoną psychologię. Mimo to potrafimy jej zawierzyć, a jej głównych bohaterów po prostu lubimy.

To zaledwie kilka postaci, z których na pierwszy plan wysuwają się wspomniani wcześniej Erika i Patrik (oraz siostra Eriki - Anna). Pierwszy tom cyklu to zarazem początek historii tych dwojga, ich związku, a w końcu rodzinnych przeżyć. To sprawia, że chociaż każdą z powieści serii można czytać w zasadzie osobno (każdy tom to inny inna zbrodnia), jeśli kogoś interesują wątki obyczajowe, lepiej żeby zaczął od pierwszej części cyklu.

Na plus dla autorki można policzyć i to, że jej kryminalne zagadki trudno samemu rozwikłać i zawsze trzyma ona kilka niespodzianek w zanadrzu, aż do kulminacyjnej sceny na końcu książki. Bardzo prostym trikiem stosowanym przez Szwedkę jest nie ujawnianie od razu informacji, które uzyskują policjanci lub osoby z nimi współpracujące. Autorka zręcznie kieruje naszą uwagę w inną stronę, szczególnie na wspomniane wcześniej relacje rodzinne, a tym samym gmatwa tropy. W dodatku lubi w fabułę wprowadzać króciutkie rozdzialiki dotyczące osób trzecich, co do których nie mamy pewności, jak ich historia ma się do toczącego się śledztwa.

Podsumowując, Camilla Läckberg daje się poznać jako dobry rzemieślnik. Lekkość pióra i bogactwo wyobraźni w konstruowaniu kryminalnej intrygi to jej niepodważalne atuty, którymi dociera do rzeszy czytelników. Jednak brak jej wyrazistego stylu i szerszej perspektywy, zatchnięcia się współczesnością. Używając kulinarnego porównania, jej pisarstwo jest jak cukier wanilinowy zamiast laski wanilii. Dlatego nie nazwałabym jej królową skandynawskiego kryminału. Prędzej hrabiną lub baronową. Bo dobrze czyta się jej powieści, nawet gdy czegoś nam w nich brak.

Napisane na podstawie lektury następujących powieści Camilli Läckberg, wydanych przez wydawnictwo Czarna Owca:

„Księżniczka z lodu”

„Kaznodzieja”
„Kamieniarz”
„Ofiara losu”

Nie z tego świata...

Jean Echenoz, Błyskawice. Opowieść o niezwykłym wynalazcy, wyd. Noir sur Blanc

Początek „Błyskawic” od razu skojarzył mi się z „Żywotami cezarów” Swetoniusza. Tam też narodziny bohatera poprzedzały cudowne zdarzenia - zazwyczaj orły zrzucające pulchnemu niemowlęciu gałązkę wawrzynu pod nogi. Nikoli Tesli, którego Echenoz nazywa w swojej powieści Gregorem, przyszło władać nie imperium rzymskim a elektrycznością (właśnie jemu zawdzięczamy jej upowszechnienie). I chyba dlatego w noc jego narodzin, na styku mijającej doby rozpętała się potworna burza z piorunami, która uniemożliwiła podanie dokładnej godziny, a nawet daty urodzin dziecka. Wątpliwe, by chaos i zamieszanie tej nocy wryły się w pamięć noworodka, ale fascynacja wyładowaniami elektrycznymi u Gregora (tak go będziemy nazywać za Jeanem Echenozem) pozostała aż do końca życia. Temu końcu autor również nadaje nadnaturalne okoliczności. Być może życie takiej postaci jak Nikola Tesla nie sposób przedstawić inaczej, jak wtłaczając je pomiędzy niezwykły początek i zakończenie?

Rezygnacja z imienia i nazwiska Nikoli Tesli pozwala na stworzenie historii inspirowanej jego życiem. Takiej, w której mogą pojawić się elementy będące domysłem czy swobodniejszą interpretacją. Jakby Echenoz dawał nam znać, że geniusz Tesli wymyka się naszemu rozumowaniu. Zwłaszcza, że w swoich innych biograficznych powieściach Echenoz posługiwał się wprost nazwiskiem Maurice'a Ravela czy Emila Zatopka. Autor nie skupia się na datach i wszystkich faktach. Prowadzi swego bohatera od narodzin do śmierci poprzez te wydarzenia, które go jakoś naznaczają, są dla niego najważniejsze. Nie pozostaje nam nic innego, jak zawierzyć pisarzowi, że dokonał właściwego wyboru. Narracja przypomina działanie zoomu w aparacie fotograficznym – zazwyczaj obserwuje Gregora z dystansu, by nagle się do niego przybliżyć i podpatrywać w intymnych chwilach, domyślać bardziej skrytych myśli i uczuć. Jest nawet taki moment, gdy narrator wkracza do powieściowego życia Gregora i staje się dla niego postacią równie rzeczywistą jak on sam.

Również za jego sprawą dwie osoby w życiorysie Gregora jawią się niemal demonicznie – Thomas Edison (wynalazca żarówki, pierwszy amerykański pracodawca Gregora, a później jego przeciwnik) oraz Angus Napier (niepozorny człowieczek, z którym Gregor nieświadomie rywalizuje o względy tej samej kobiety). Szczególnie ten pierwszy jest tak przedstawiony, że przestaje się pamiętać o jego naukowych osiągnięciach. Prototyp krzesła elektrycznego, zawiść, nieumiejętność przyznania się do błędu, chęć zniszczenia zdolniejszego od siebie – przez to wszystko nazwisko Edisona traci blask.

A Gregor? A właściwie Tesla? Pełen wewnętrznych sprzeczności i rozlicznych talentów. Samotnik i ekscentryk, a zarazem twardy negocjator, który potrafił z powodzeniem brylować w towarzystwie i czarować milionerów. Obarczony licznymi fobiami elegant i miłośnik piorunów. Najpierw niesiony falami sukcesu, potem opuszczony i zapomniany. Jego pomysły tak dalece wykraczają poza technologię epoki, w której przyszło mu żyć, że coraz częściej bywają uznawane za fantasmagorię. A są wśród nich znane nam torpedy, roboty sterowane pilotem, radary. I projekt najbardziej zagadkowy, najmniej określony, który nie wyszedł poza mgliste przeczucie, a tak palący właśnie teraz, na początku naszego wieku – energia z kosmosu dostępna dla wszystkich, w nieograniczonych ilościach i za darmo...

„Błyskawice” wzbudzają podziw, zdumienie i jednocześnie żal, że tak łatwo zapomniano o takim talencie i pozwolono mu zmarnieć w gorzkiej samotności. I chociaż pozwalają być tak blisko swojego bohatera, jak tylko jest to możliwe, pozostawiają nas z poczuciem, że Gregor/Nikola Tesla i jego geniusz na zawsze będą dla nas zagadką.

Za książkę dziękuję wydawnictwu Noir sur Blanc.

Gdy się czai, gdy atakuje...

Marcin Mortka, Miasteczko Nonstead, wyd. Fabryka Słów

„Miasteczko Nonstead” należy do tych powieści grozy, w których żadne rozwiązanie nie jest oczywiste, a mnogość mylnych tropów trzyma cały czas czytelnika w napięciu. Zło, o którym pisze Mortka, czaić się może wszędzie, a jego płynność i niekształtność tylko ułatwia mu dostęp do ludzkiej duszy. Złość, ambicje, frustracje, a nawet bezbronna niewinność dziecka. Wszystko może być pożywką dla demona, którego obecność przejawia się w nietypowym, czasem nawet groźnym postępowaniu zwykłych ludzi. Naszych sąsiadów. Naszych ukochanych. Członków rodzin.

Marcin Mortka rzadko sięga po bardziej spektakularne chwyty. Mieszkańcy Nonstead czują, że wokół nich mają miejsce dziwne rzeczy. Ta niecodzienność w Nonstead polega nie tyle na tym, co się dzieje - bo w końcu przypadki nagłych szaleństw czy samobójstw mogą przytrafić się wszędzie - tylko w ich natężeniu oraz podskórnym przeczuciu, że coś tu nie gra.

Tylko dla osoby z zewnątrz, takiej jak dla pisarz Nathan, ta dziwaczność znacznie wykracza poza granice normalności. Zresztą on również ma swoje porachunki z grozą, która osaczyła Nonstead. Chociaż nie od razu to sobie uświadamia. Poszukujący spokoju Nathan nawet nie wie, że zbliżył się do źródła swojej największej życiowej tragedii. To zapętlenie ma jeszcze oczywiście inne dno. I to właśnie w prozie Mortki jest najciekawsze, że po jakimś czasie wszystko wygląda inaczej niż na początku – czarne staje się białe, białe – czarne, a to znowu jeszcze inne. Nawet, gdy chodzi o banalne zakupy w sklepie czy zainteresowanie dzieckiem narzeczonej.

Ważne jest również tło powieści, którym jest samo miasteczko Nonstead. Amerykańska mieścina zagubiona w lasach, z ponurą historią powstania pierwszej osady w tej okolicy i jej pozostałość – opuszczona, zrujnowana chata o złej sławie. Mortka żongluje tymi informacjami, dorzuca jeszcze ponure warunki pogodowe jak lejący deszcz czy wichura. Tworzy nastrój, który niepokoi i zmusza do oglądania się przez ramię w ciemnym pokoju. Przy tym wszystkim sami bohaterowie wydają się skonstruowani znacznie prościej. Ich rolą jest wprowadzić nas w Nonstead, byśmy i my poznali „robaka”, który toczy miasto. Oraz wydać złu nierówną wojnę, którą śledzimy, przygryzając w napięciu wargi.

Ostatnia strona przewrotnie sugeruje, że to jeszcze nie koniec. Trudno powiedzieć, czy autor podejmie się dalszego ciągu, czy prędzej dopisze go nasza wyobraźnia. Zostajemy w stanie zawieszenia, z dreszczykiem wypełnionym oczekiwaniem na nienazwane. Tak samo niepewni jak bohaterowie powieści, z czym tak naprawdę przyszło się im zmierzyć.

Pełen mrocznego klimatu zwodniczy dreszczowiec, w którym zło pozostaje nieuchwytne, a ludzki triumf jest niepewny.

Za książkę dziękuję wydawnictwu Fabryka Słów.

Wszystko o Majach, a nawet jeszcze więcej

Brian D'Amato, Królestwo Słońca, księga I, tom 1 i 2, wyd. Fabryka Słów

Po indiańskich cywilizacjach Ameryki Środkowej pozostało niewiele. Ruiny, trochę odrestaurowanych budowli, nieliczne teksty literackie. Historię piszą w końcu zwycięzcy. Starożytni Majowie nie zawładnęli więc zbiorową wyobraźnią, chociaż ich potomkowie żyją do dziś i nadal posługują się własnym językiem. „Królestwo Słońca” może diametralnie zmienić tę sytuację.

Na pewno „Królestwo Słońca” wzbudza dreszcz w czytających. Rzadko bowiem mamy okazję trzymać w ręku książkę, której akcja z założenia ma się dziać wtedy, kiedy my właśnie zagłębiamy się w lekturę. Dla tego niepokojącego uczucia warto sięgną po powieść od razu, nie zostawiając ją na przyszły rok. Zwłaszcza, że głównym powieściowym wątkiem jest odwołanie się do interpretacji kodeksu Majów, zgodnie z którą grudzień 2012 roku będzie ostatnim miesiącem ludzkości. Czy tak będzie na pewno, nie wiedzą także i bohaterowie tej książki. Gdy spełnia się przedostatnia, złowroga przepowiednia kodeksu, robią wszystko, by ocalić świat.

„Królestwo Słońca” to „gęsta” proza, zmuszająca do czytania każdego zdania i każdego akapitu bez leniwego prześlizgiwania się wzrokiem. Naszpikowana wiedzą i obserwacjami nie daje się połknąć w kilka dni, ale za to oferuje coś unikalnego – świat, w którym cywilizacja Majów trwa w rozkwicie, a ich dawno zapomniane rytuały i zwyczaje mają sens. To nagroda za strony napchane szczegółami, które, szczerze mówiąc, równie nużą, co porywają. Dlatego tę powieść najlepiej sobie dawkować. Łatwiej wtedy będzie wczuć się w rolę Jeda DeLandy, który - mimo pochodzenia (oczywiście częściowo jest Majem), łatwości przyswajania i zapamiętywania różnych informacji i biegłości w Grze Ofiarnej (specjalność typowa dla elity Majów) – bywa zdezorientowany i zaskoczony ogromną złożonością świata, w którym znalazł się jego umysł i osobowość. Przerzucony w rok 664 na własne oczy (no, prawie na własne) może przekonać się, jak wyglądały miasta Majów zanim minął okres ich świetności i pochłonęła je dżungla. Większym wyzwaniem okazał się dla niego skomplikowany system wzajemnych zależności między poszczególnymi rodami i klanami. Inna jest mimika i gesty wyrażające uczucia. Inny też system wartości – możliwość stworzenia nowej broni zabijającej na odległość nie robi na Majach z dawnych czasów wrażenia, gdyż ich użycie postawiłoby ich poza społeczny nawias. Peleryna z piór papug ma większą wartość niż kilkuset niewolników, a mimo to (a może właśnie dlatego) pali się ją podczas składania ofiar. Niebo pełne jest wędrownych gołębi z gatunku, którego ostatni przedstawiciel zmarł 1 września w 1914 roku o godz. 12.30 (!). Można by tak długo wymieniać, począwszy od specyficznych imion, stosunku do kości zmarłych bliskich, aż po skomplikowane wierzenia i matematykę. Kultura Majów jawi się nam jako bardzo wyrafinowana, złożona oraz równie okrutna, co wspaniała. Jeśli mamy więc problem, by ją szybko ogarnąć (jak Jed DeLanda), to tylko dlatego, że brakuje nam wcześniejszego odniesienia. Starożytny Rzym, Grecja czy Egipt są „oswojone” poprzez filmy i książki. Majami trzeba się bardzo się pasjonować, by dotrzeć choćby do specjalistycznej literatury. „Królestwo Słońca” nadrabia te zaległości.

„Królestwo Słońca” - choć jest to zdecydowanie fascynująca podróżą w przeszłość - czyta się przede wszystkim ze względu na jej obrazowy przekaz niż sposób napisania. Jego główny bohater, Jed DeLanda, ma problem z rozpoznawaniem emocji u innych ludzi i uzewnętrznianiem swoich – to wynik stresu pourazowego z okresu dzieciństwa. Jego umysł to kopalnia wiedzy, którą raczy nas na gorąco, czasem chaotycznie, niekiedy urywając wątek zamiast go rozwinąć. Skupia się na działaniu i obserwacji. I to przeważa w narracji.

Brian D'Amato udowodnia, że sytuacja Majów nie jest mu obojętna. Nie waha się zwracać uwagi nawet na masowe mordy Majów dokonywane przez rząd gwatemalski w poprzednim stuleciu. Jego oddanie Majom jest tak wielkie, że procent z jego autorskich tantiem jest przekazywany na związane z Majami fundusze edukacyjne, socjalne i ekologiczne. O tym, że jego zainteresowanie nie jest płytkie, świadczy strona z podziękowaniami na końcu drugiego tomu księgi pierwszej oraz bibliografia wymieniona na stronie briandamato.com. I chociaż, my, jako czytelnicy, nigdy nie będziemy mieć pewności, gdzie przebiega szew między faktami ustalonymi przez naukowców a wyobraźnią pisarza, to wiemy, że Brian D'Amato rzetelnie odrobił lekcje o Majach. A nam zafundował niezwykłą podróż w przeszłość.

PS. Powieść zawiera słowniczek z wyrazami z języka Majów. Zabrakło jednak tłumaczeń licznych hiszpańskich wtrąceń. Da radę czytać, ale ten brak bywa dokuczliwy.

Za oba tomy dziękuję wydawnictwu Fabryka Słów.

Pod obcym niebem

Angel Wagenstein, Pożegnanie z Szanghajem, wyd. Zysk i S-ka

Samotność, obcość i egzotyka – to wszystko jest wyrażone we wspaniałej w swej prostocie okładce „Pożegnania z Szanghajem”.

„Pożegnanie z Szanghajem” miewa fragmenty poruszające, niektóre wręcz na granicy nieprawdopodobieństwa. Inne to żmudny opis przetrwania w nieprzyjaznym, wschodnim mieście. Niektóre z nich to zdarzenia, które przytrafiły się naprawdę, inne dopowiedziała wyobraźnia autora. On sam w epilogu nie rozstrzyga do końca naszych wątpliwości. Wiemy tylko, że pewni jego bohaterowie istnieli naprawdę, innych stworzył na podstawie życiorysów kilku osób. Z pewnością autentyczne jest tło, którym stał się pewien mało znany epizod z czasów drugiej wojny światowej. Świadomie używam słowa „epizod”, choć wiem, że rzecz dotyczyła kilkudziesięciu tysięcy osób - zaledwie ułamek z milionów dotkniętych wojenną zawieruchą. Angel Wagenstein przypomniał ciężkie losy niemieckich i austriackich Żydów, którzy w ostatniej chwili znaleźli schronienie na drugim końcu świata, w Szanghaju. Jedynym mieście na świecie, które jeszcze przyjmowało uchodźców z Niemiec.

Autor celowo skupia naszą uwagę na kilku osobach, by na ich przykładzie pokazać, w jak brutalny sposób nazizm zmuszał do porzucania wszystkiego, co znane, miłe i drogie. Na pierwszy plan wysuwa się młoda dziewczyna Hilda Braun, której perypetie życiowe przypominają pełen nagłych zwrotów i brawury scenariusz filmowy. Oraz światowej sławy skrzypek Theodor Weissberg, którego do wyjazdu przekonuje żona, wybitna śpiewaczka. Elisabeth to rodowita Niemka, która świadomie decyduje się towarzyszyć mężowi w wygnaniu. Choć przyjdzie jej za to zapłacić wysoką cenę.

Cała powieść to ciągłe przechodzenie od wątków pojedynczych bohaterów do szerokiego tła historycznego i obyczajowego. Wagenstein dysponuje bardzo drobiazgową wiedzą i stara się ją przekazać w całości. Sytuacja w Chinach, okupacja japońska, pełne nieufności przymierze między Japończykami i Niemcami, którzy nie rozumieją nawzajem swoich priorytetów, niechęć amerykańskich i zamieszkałych w Azji Żydów do pomocy europejskim pobratymcom, siatka szpiegowska genialnego doktora Richarda Sorgego, drugie dno ataku na Pearl Harbor. Nigdy przedtem nie spotkałam się z tak całościowym ujęciem historycznych wydarzeń w południowo-wschodniej Azji i na Pacyfiku. I chociaż większość z nich była mi znana, informacja o oddziałach SS, które przybyły do Szanghaju w celu utworzenia getta (i nie tylko), była dla mnie ogromnym zaskoczeniem. Niewiele brakowało, a ci udręczeni ludzie podzieliliby los swoich krewnych i znajomych.

Mimo wielu walorów, „Pożegnanie z Szanghajem” należy jednak do tych książek, które powinno się przeczytać ze względu na treść, a nie na sposób napisania. Ponieważ to drugie nie dorównuje temu pierwszemu. Wagenstien przy tej powieści stał się bardziej przekazicielem faktów niż pisarzem. Wątki Hildy, rabina Levina czy Theodora Weissberga pojawiają się niespodziewanie i tak samo urywają. Pragnienie zachowania od zapomnienia tak mało znanej części historii, a przecież niemniej dramatycznej niż inne, przeważyło nad tworzeniem rzeczywistości literackiej, którą my, czytelnicy, możemy odebrać przy pomocy wyobraźni. Stąd brak w tej powieści spójności tak wyczuwalnej w osobistej podróży do krainy dzieciństwa, jaką jest „Daleko od Toledo”, środkowa część trylogii Wagensteina (cykl kończy właśnie „Pożegnanie ...”).

Tak czy owak „Pożegnanie Szanghaju” zasługuje na naszą uwagę, dostarcza wiele cennej wiedzy i pozwala wyrobić sobie zdanie na temat prowadzenia polityki. Skłania także do myślenia o tych wszystkich ludziach, którzy musieli (i nadal muszą) uchodzić w popłochu, unosząc jedyną cenną rzecz – własne życie. Nic dziwnego, że taki ogrom niezawinionego cierpienia wpłynął na pisarstwo tak wyrobionego warsztatowo pisarza, jakim jest Angel Wagenstein. Jego książka jest pomnikiem. Może trochę z grubsza ciosanym, ale szczerym i pełnym współczucia.

Za książkę dziękuję wydawnictwu Zysk i S-ka.

Miłosne życie inteligenta

Anita Halina Janowska, Wariacje jesienne, wyd. W.A.B.

Te tytułowe wariacje jesienne powinny być raczej nazwane wariacjami miłosnymi. Ich początek wydawał mi się być zbyt niefrasobliwy i mało poważny, by poświęcać mu więcej uwagi. Trochę cierpliwości i „Wariacje ...” ujawniają cały swój wewnętrzny skarbiec.

Ludzie nie żyją w próżni, zawsze potrzebują chętnych słuchaczy i rozmówców, którym przekazują swoje myśli, spostrzeżenia i wspomnienia. Między płciami istnieje jakieś napięcie, wzajemne przyciąganie, które łatwo może przerodzić się w coś poważniejszego lub tak samo łatwo odejść w niebyt. Anita Halina Janowska z wdziękiem podejmuje tę tematykę, rozpisuje ją na pyszne dialogi, wyciąga całą esencję stosunków międzyludzkich, które opierają się na błędnym w końcu aksjomacie, że ten drugi myśli i czuje tak, jak ja.

Miejsce zdarzeń wybiera niecodzienne - Dom Pracy Twórczej w Oborach. Ci, którzy tu przyjeżdżają, przynajmniej z racji zawodu mają określone zainteresowania i sposób bycia – czytają książki, w tym swoje nawzajem, rozmawiają o nich, szukają głębszego sensu w tym, co ich otacza, a jednocześnie nadal pozostają ludźmi z krwi i kości, pełnymi namiętności, z potrzebą pokazania się i kochania.

Takimi są właśnie Henryk, narrator tej powieści, oraz Anka. Krążą wokół siebie, zarzucają różne przynęty. Anka na przykład przypomina dawny żart telefoniczny, który może się przydać Henrykowi do napisania scenariusza. Henryk w rewanżu udostępnia to, co swoim zdaniem ma najcenniejszego – listy i wyjątki z dzienników zmarłej żony, Marii. Prócz oczarowań, zaczynają się pierwsze nieporozumienia, granie na zazdrość. Wokół Anki i Henryka przewijają się także inne, odmalowane żywo osoby – cyniczny Tomasz, złośliwa, ale lojalna Bujna, emanująca seksapilem Magdalena, pan Juliusz, konkurent Henryka, oraz pani Stefania wspominająca szczęśliwe chwile z wnukiem, kiedy ten był jeszcze małym chłopcem. Podobno większość z tych postaci istnieją naprawdę.

Całość jest napisana z prostotą, w jakby niegdysiejszym stylu, który na początku wprowadził mnie w błąd, co do okresu rozgrywanej akcji. Po dwutysięcznym roku wydaje się, że ludzie wyrażają się w bardziej dosadny sposób, prześlizgują po wierzchu bez głębszego zastanowienia. „Wariacje ...” są inne. Janowska pisze z cudowną lekkością. Jej proza jest żartobliwa, gdy trzeba, by nagle zmienić front o 180 stopni, spoważnieć i zmusić do zadania sobie trudnych pytań. Bo mimo miłosnej tematyki, nie mamy wrażenia, że przyszło nam czytać łzawy romans. Śmiało można powiedzieć, że Janowska stworzyła nową kategorię literatury lekkiej, zabawnej i rzewnej, która - w przeciwieństwie do znacznej większości określanych takimi przymiotnikami książek - nie straszy pustotą. Autorka nie boi się kontrowersyjnych tematów, chętnie wykorzystuje różne formy literackie, sięga po listy, relacje, fragmenty protokołów. Na uwagę zasługuje nawet okładka – twarda, w kolorze mieniącego się błękitu z motywem kwiatowej tapety. Oby powstawało jak najwięcej takich książek!

Za książkę dziękuję wydawnictwu W.A.B.

Pizza smażona na sposób szkocki

Alexander McCall Smith, Świat według Bertiego, wyd. Muza

Ta książka należy do tych, które przynoszą wiele radości i stawiają na nogi. Zapewniają prawdziwą rozrywkę, a przy okazji pozwalają nam zajrzeć w głąb ludzkich myśli i dorzucają co nieco do naszej wiedzy o świecie. To tak rzadko spotykane połączenie udało się szkockiemu pisarzowi, którzy jest także profesorem prawa medycznego i bioetykiem, założycielem teatru w Botswanie (gdzie spędził dzieciństwo) i grającym amatorsko fagocistą. Tylko tak niezwykła osobowość mogła stworzyć coś tak ciepłego i autentycznego jak seria „44 Scotland Street”. „Świat według Bertiego” jest czwartym tomem serii, a pierwszym, jaki znalazł się w moim ręku. Od razu zatonęłam w codzienności jej szkockich bohaterów, a nieznajomość poprzednich części nie przeszkodziła mi w rozeznaniu się w charakterach postaci i wzajemnych powiązaniach między nimi.

Książka ma charakter powieści otwartej. To dlatego, że drukowano ją w odcinkach w gazecie. Być może to jest przyczyną, że tak łatwo wejść w powieściową rzeczywistość „Świata ...”. Ale uwaga! Pewne wątki naturalnie się rozwiną i zakończą podczas czytania powieści. Inne pokomplikują się, ale ostatnia strona książki nie zaspokoi naszej ciekawości, gdyż ciąg dalszy znajdzie się w... kolejnym tomie! A trudno będzie sobie odmówić przyjemności sięgnięcia po niego, jak i poszukania tych wcześniejszych. Powiedziałabym, że losy Bertiego, jego rodziców i szkolnych kolegów oraz panny Harmony, Angusa i jego psa Cyrila, Domeniki, Dużej Lou, Pat, Matthew, Antonii i Bruce'a uzależniają jak filiżanka małej czarnej, gdyby nie to, że kawa nie wywołuje tyle uśmiechu na twarzy.

Tytułowy Bertie to sześciolatek dręczony przez matkę. Irene kieruje się najnowszymi trendami wychowawczymi, które zakładają, że jej synowi potrzebna jest joga, wizyty u psychiatry, gra na saksofonie, a wykluczone jest bawienie się z dziećmi z podwórka, szczególnie z samymi chłopcami (bo to rozwija agresję) oraz posiadanie psa. Pomysły Irene, choć pełne szlachetnych intencji, unieszczęśliwiają jej syna. Aż trudno uwierzyć, że mimo to Bertie pozostaje miłym i normalnym chłopcem. Nawet jeśli musi zmieniać swojemu młodszemu braciszkowi pieluchy. Pozostali bohaterowie to obecni lub byli mieszkańcy kamienicy przy Scotland Street 44. Niektórzy się przyjaźnią, inni znają tylko przelotnie. Zakochują się, rozczarowują sobą, mają wobec siebie plany, a te, jak to w życiu bywa, zmieniają się. Wśród nich najbardziej rzucającą się w oczy jest postać Bruce'a – przystojniaka i egoisty, który prócz wielu talentów, dysponuje niebezpiecznym dla kobiet urokiem osobistym. I przekonaniem o własnej niezwykłości, które dla nas, obserwatorów z zewnątrz, balansuje na granicy komizmu.

„Świat ...” prócz wnikliwej znajomości ludzkiej natury, oferuje nam szkocki koloryt. I tak według mieszkańców Edynburga, w Anglii mówi się dziwną odmianą angielskiego. Stuart, mąż Irene i ojciec Bertiego, jako statystyk wie, że Szkoci należą do najgorzej odżywiającej się nacji na świecie. Dowodem na to są smażone pizze i smażone batoniki w ich menu. Duża Lou spotyka się ze szkockim monarchistą, który całkiem na serio pragnie oderwania Szkocji od Wielkiej Brytanii i przywrócenia na tron dynastii Stuartów. Swojskim akcentem jest pojawienie się polskiej grupy budowlańców, którzy znają tylko jedno słowo po angielsku. I nie jest to przekleństwo :)

Za książkę dziękuję wydawnictwu Muza.

Dawcy nikczemnej nadziei

Jonathann Littell, Łaskawe, wyd. Wydawnictwo Literackie

„Łaskawe” ścinają z nóg. Dławią w gardle. Budzą rozpacz i niemoc. Wstrząsają do głębi.

Zostały napisane w formie pamiętnika byłego nazisty, który po wojnie przybrał inną tożsamość, a potem wiódł nudne, spokojne i dostatnie życie. Inteligentny, chłodny, wydaje się beznamiętnie opisywać wydarzenia na froncie wschodnim, których był bezpośrednim świadkiem i aktywnym uczestnikiem. Nie szczędzi żadnego szczegółu, dodaje własne przemyślenia i obserwacje, które tylko powiększają grozę.

Wydawałoby się, że literatura o wydarzeniach drugiej wojny światowej jest tak obfita, że nic już nie jest w stanie przerazić bardziej niż to, co zostało opisane i udokumentowane. „Łaskawe” szybko udowadniają nam naszą pomyłkę. Nowość, jaką wprowadził Littell, to spojrzenie na nazistowskie zbrodnie od strony katów, nie ofiar. Bohater Littella, doktor prawa i funkcjonariusz SD Maximilian Aue na pozór nie odczuwa skruchy, nie próbuje budzić naszego współczucia czy litości. W pewnym sensie uważa się za ofiarę konieczności, za trybik w wielkiej machinie totalitarnego państwa, którego nie interesują uczucia mu poddanych, tylko ich gotowość do posłuszeństwa. A to jest niemalże ślepe.

Kierują się nim ludzie, którzy stworzyli koszmar i musieli żyć z nim dalej za cenę własnego człowieczeństwa, zdrowia psychicznego i poczucia więzi z resztą ludzkości. To nawet nie zezwierzęcenie, bo zwierzęta nie oszukują, nie obrabowują skazanych na śmierć, nie każą im się kłaść półnagim na martwych ciałach swoich sąsiadów i krewnych, i nie strzelają do nich, patrząc im w oczy.

Po kolei Aue przedstawia, jak rozkręcała się machina zbrodni, jak nieporadne było to początkowe zabijanie ze względu na opór moralny mordujących, nadmiar ludzi do zabicia... Aue zadaje sobie pytanie, po co to marnotrawstwo ludzkiej materii i ducha, czemu to służy? I dochodzi do demonicznego wniosku, że po to, by od tej pory Niemcy nosili w sobie brzemię wspólnej odpowiedzialności. Chociaż jeszcze we wstępie podaje przykład, jak udział wielu ludzi na raz w zbrodni rozmywa tę odpowiedzialność. Jeśli pielęgniarka uspokaja psychicznie chorego, lekarz go bada, policjant odprowadza do komory gazowej, a technik włącza przycisk uwalniający śmiertelne opary, to tak naprawdę nikt nie zabija (!). To nie jedyny raz, gdy umysł Auego przy pomocy logiki próbuje uporać się z wojennymi potwornościami. Może nie odczuwa wyrzutów sumienia, ale wie, że uczestniczył w czymś, co straciło ludzki wymiar i na zawsze postawiło go i jego towarzyszy broni poza pewną granicą. Może i nie doświadcza wstydu, ale też nie chwali się swoją przeszłością, tylko ukrywa ją przed rodziną i znajomymi. To wszystko jest zrozumiałe, a zarazem wstrętne. Jego ciało jest bardziej szczere – lata po wojnie reaguje mdłościami i wymiotami.

„Łaskawe” to jedna z najtrudniejszych powieści, z jakimi miałam do czynienia. I to nie ze względu na imponującą objętość. Tylko na pełny bolesnej prawdy przekaz, że w nas, ludziach, zawsze istnieje gotowość, by stopniowo, powolutku wyzwalać w sobie okrucieństwo i obojętność wobec czyjegoś losu. Aż staną się one normą. I że tkwi w nas nie tylko potencjalna ofiara, ale i kat, który czeka, po której stronie się opowiemy.

Książka genialna i budząca sporo niełatwych emocji. Zdecydowanie nie dla wrażliwców.

Koniec szlacheckich czasów

Robert Foryś, Z zimną krwią, wyd. Fabryka Słów

Chociaż „Z zimną krwią” wydało wydawnictwo specjalizujące się w szeroko pojmowanej fantastyce, książka ta jest po prostu kryminałem historycznym. Nikt nie jest tu obdarzony nadludzką mocą, nie ma podróży w czasie, która implikuje zabawne zderzenie współczesności z dawnymi poglądami czy obyczajami, ani nawet aluzji do czasów obecnych. Nic zatem nie „przeszkodziło” autorowi w oddaniu niestabilnych, ostatnich lat Rzeczpospolitej szlacheckiej. Bombardowani romantyczną wizją patriotyzmu rzadko mamy okazję zetknąć się z tak sugestywnie przedstawionymi przyczynami, które doprowadziły do utraty niepodległości Polski (co wciąż w jakiś sposób mentalnie na nas ciąży). Trudno mi ocenić, na ile autor trzymał się prawdy historycznej. Ponieważ - jak można wyczytać na stronie Fabryki Słów - z wykształcenia jest archeologiem, a z zamiłowania historykiem, sądzę, że można mu zaufać. Zwłaszcza, że napisał nie podręcznik czy rozprawę, tylko powieść przygodową. Autor zrezygnował z przesadnych opisów oraz z niestrawnego dla nas, współczesnych, sposobu wyrażania się ludzi z końca osiemnastego wieku. Powstrzymał się również od naukowych wykładów, a wiedzę o epoce przemycił w sposób przystępny nawet dla niezainteresowanego historią czytelnika. Wyszła z tego rzetelnie napisana, popularyzująca czasy stanisławowskie powieść. Może nie wybitna, ale na pewno dobra.

Bohaterem „Z zimną krwią” jest Hieronim Woyski. Ten żołnierz, szlachcic i obieżyświat ma rozwikłać zagadkę zbrodni, których ujawnienie może wywołać polityczny skandal, a być może i pretekst do interwencji carycy Katarzyny. Chociaż wątek kryminalny jest poprowadzony zgrabne i rozwiązanie sprawy potrafi zaskoczyć, dla mnie nie on był najważniejszy. W dobie wykrywania sprawcy dzięki pozostawionej nitce z ubrania lub włosa, dawne metody prowadzenia śledztwa wydają się raczej skazane na porażkę niż sukces. Woyski dysponuje własną inteligencję i nieprzekupnością, osobą wiernego sługi Stiepana oraz nielicznymi zbrojnymi wyznaczonymi do pomocy. Musi działać ostrożnie, bo chociaż za nim stoją sami Czartoryscy, niechcący może nadepnąć na odcisk innej wpływowej grupie. Bywa, że jest zmuszony odpuścić i szukać innego sposobu, nawet gdy ma w ręku twarde dowody winy.

Świat opisany przez Forysia jest z gruntu niesprawiedliwy i chaotyczny. Brakuje w nim jasnych praw obejmujących wszystkich, jakiejkolwiek instancji, do której można się odwołać czy zwrócić po sprawiedliwość. To czasy, gdy król jest tylko marionetką, niższe warstwy społeczne są traktowane jak bydło, a dobrze urodzeni dzielą się na tych dobrych, lepszych i jeszcze lepszych. Którzy bacznie pilnują, by ten stan rzeczy się nie zmienił. Zdolności, talenty, zasługi nie mają znaczenia bez odpowiedniego rodowodu, a tym bardziej bez pieniędzy. Rządzą brutalność i bezmyślność. To szeroko nakreślone tło obyczajowe budzi niepokój, zgrozę, a nawet niedowierzanie. I właśnie ono potrafi na dłużej utkwić w głowie.

Robert Foryś świetnie wykorzystał formułę literatury sensacyjnej, by przybliżyć ten okres historii. Zachowuje realia epoki nawet w takich szczegółach, jak np. informacje o opium traktowanym wtedy jeszcze jako nowinka medyczna. Chociaż główna akcja rozgrywa się w Warszawie, dowiemy się co nieco o sytuacji w Chinach, o walkach między Francuzami a Anglikami w Ameryce Północnej, o carskiej polityce. A przede wszystkim zaczniemy rozumieć, dlaczego historia Polski potoczyła się tak, a nie inaczej. Nie pozwoli nam o tym zapomnieć wyrazisty bohater, pełne dynamiki wydarzenia, trochę erotyki oraz złowrogie, symboliczne morderstwa.

Za książkę dziękuję wydawnictwu Fabryka Słów.

Dr House wykopalisk

Marta Guzowska, Ofiara Polikseny, wyd. W.A.B

Marta Guzowska sprawi, że jeszcze bardziej stęsknimy się za śniegiem i kojącym chłodem. Jej proza ma tylko jedna wadę - jest ciut przeładowana opisami. Po jakimś czasie przyzwyczajamy się do tej maniery. A wyobraźnia na ich podstawie zaczyna nam wyświetlać w głowie film o suchej, pylistej ziemi, żarze lejącym się z nieba, wszędobylskich muchach, przepoconych ubraniach na ludziach, z których słońce wyciska ostatnią resztkę sił i potu. To w takich warunkach pracuje ekipa archeologiczna, poszukująca w pobliżu ruin Troi m.in. cmentarzyska Achajów.

Chociaż to nie pierwszy kryminał, którego akcja rozgrywa się na wykopaliskach (przykład: Agatha Christie i jej „Morderstwo w Mezopotamii”), tylko Marcie Guzowskiej udało się oddać całościowo klimat panujący w tak specyficznym miejscu pracy i wśród ludzi parających się archeologią zawodowo. Zwłaszcza, że autorka sama spędziła kilkanaście lat na wykopaliskach. Żmudna praca, brud, brak klimatyzacji, cierpliwość, z jaką trzeba wydobyć, opisać i skatalogować najmniejszy odłamek skorupy. Kolejny raport, który trzeba napisać. Grant na wykopaliska, który trzeba pozyskać. Oczekiwanie latami na spektakularne odkrycie, które przyniesie sławę i pieniądze. Służbowa hierarchia, której nie wyrzekną się nawet pracujący ramię w ramię naukowcy. Sponsorzy, przed którymi trzeba giąć się w pokłonach. Z drugiej strony dochodzą sprawy administracyjne, w tym niełatwe relacje z przedstawicielami tureckich władz, które zamiast starożytnego cmentarza wolałyby widzieć w tym nadmorskim regionie jeszcze jedną turystyczną wioskę. To wszystko sprawia, że łatwiej o nieuczciwość i nieetyczne zachowania.

Marta Guzowska zafundowała swoim czytelnikom nie tylko pokątny szwindelek, ale i kilka trupów. Udało jej się przełamać typową konwencję kryminału i stworzyć nową jakość kryminalnej intrygi. Przede wszystkim na pierwsze szczątki trzeba będzie trochę poczekać. Po drugie każde znalezione zwłoki będą oznaczały coś innego niż by to sugerowały pierwsze oględziny. Po trzecie kwestia sprawcy i motywu jest o wiele bardziej zagmatwana niż mogłoby się to wydawać. Trudno pisać więcej na ten temat, by nie popsuć innym przyjemności czytania. Zwłaszcza, że główny bohater, antropolog Mario Ybl, to nietuzinkowa postać w tym barwnym zbiorowisku, które bada Troję. Mario prowadzi własne śledztwo, zbiera obserwacje i pogłoski oraz korzysta ze swojej bogatej antropologicznej wiedzy. To, czego można się dowiedzieć od niego o rozkładzie zwłok, przebija to, czym dotąd zadziwiała Temperance Brennan, antropolog sądowy i bohaterka powieści Kathy Reichs. Poza tym Mario jest bezczelny, egocentryczny, piekielnie inteligentny i aspołeczny. Co tylko pogłębia jego pociąg do dobrze schłodzonego piwa o każdej porze dnia i nocy. To taki doktor House na wykopaliskach. Dokuczliwy jak mucha, a jednak tylko on na serio przejął się zaginięciem tureckiej dziewczyny i bezsensowną śmiercią koleżanki.

„Ofiara Polikseny” to fantastycznie poprowadzony kryminał. Bogaty w różne specjalistyczne szczegóły, pewne mniej znane wątki z greckiej mitologii oraz wyjątki z historii różnych ludów, które zamieszkiwały okolice Troi. Pod względem obyczajowym szybko i skutecznie kończy z mitem szlachetnego człowieka nauki. Ale pozostawia też nadzieję, że nie wszystkim jest wszystko jedno. Nawet, gdy kimś takim okazuje się Mario – najbardziej uprzykrzony, rzadko trzeźwy i pyskaty członek ekipy archeologicznej.

Lektura bardziej wymagająca niż inne tego typu powieści, ale też warta tego ze względu na niebanalne pomysły i odkrywczość. Trudno uwierzyć, że to debiut.

Za książkę dziękuję wydawnictwu W.A.B.

Śnieg na wrzosowiskach

Martha Grimes, Zajazd „Jerozolima”, wyd. W.A.B.

Chociaż Martha Grimes pisze kryminały, nie czyta jej się dla krwi czy drastycznych szczegółów. Jej opowieści z cyklu o o inspektorze Jurym i jego przyjacielu Melrosie Plancie dają nam więcej niż książki napisane przez rodowitych Brytyjczyków. Ponieważ Amerykanka Martha Grimes serwuje nam nasze wyobrażenie o Wielkiej Brytanii. Doskonalsze od rzeczywistości i niezawodne, bo odpowiadające naszym przeczuciom. A te milej czule pielęgnować niż konfrontować z faktami.

Książki Marthy Grimes odznaczają się szczególną emocjonalnością, której nie można jednak mylić z chaotycznością. Oraz budowaniem klimatu, który dominuje nad opisywanymi wydarzeniami i dla którego się sięga po kolejne tomy. A przynajmniej ja sięgam. Bo bądźmy szczerzy - mimo okrucieństwa zbrodni - akcja w „Zajeździe „Jerozolima” stopniowo zwalnia. I nie zmieni tego żaden kolejny trup. Wyraźniejsze stają się relacje pomiędzy bohaterami, także między naszymi starymi znajomymi z poprzednich części cyklu. Obowiązkowo pojawia się zatem inspektor Jury i piękna, choć potargana Vivian Rivington, a także Melrose Plant, który w zgodzie z prawem zrezygnował tytułu szlacheckiego, ale nie pozbył się tym samym snobistycznej i uprzykrzającej mu życie ciotki Agathy (też Amerykanki, tyle że mało sympatycznej).

Zbliżają się święta Bożego Narodzenia. Po wrzosowiskach hula wiatr, sypie śnieg. Kto może, gromadzi się przy płonącym kominku. Zajazd „Jerozolima” pęka w szwach mimo odludnego miejsca, w którym jest położony. To tu, gdzie obficie leje się piwo ale, oraz w przerobionym na rezydencję starym opactwie dzieje się większość zdarzeń tej opowieści. Ale wszystko zaczyna się w miasteczku, z którego pochodził pradziad Jerzego Waszyngtona... Taka sceneria niezawodnie działa na wyobraźnię.

Ze względu na konwencjonalność zachowań przedstawionych osób, trudno niekiedy uniknąć wrażenia, że akcja tego kryminału osadzona jest w znacznie wcześniejszych latach. Jednak z pewnych napomknięć w tekście można wywnioskować, że rozgrywa się ona w istocie gdzieś pod koniec lat siedemdziesiątych, a może już na początku kolejnej dekady. Bezrobocie, upadek kopalni węgla, punki – to tylko wzmianki gdzieś tam w tle, a nie realny świat otaczający Jury'ego i Planta. W Wielkiej Brytanii według Grimes przede wszystkim liczy się tradycja, wychowanie i prestiż związany z pochodzeniem. Rezygnacja z tytułu arystokratycznego nie pociąga za sobą zmiany stylu życia, czy choćby pozbycia się wiernego lokaja. Jest tak, jakby nigdy nie było The Beatles i rewolucji obyczajowej. I tak otrzymujemy Anglię idealną, zamkniętą poza czasem niczym w szklanej kuli, w której po potrząśnięciu sypie się sztuczny śnieg. Obrazek tyle uroczy, co nieprawdziwy, a jednak trudno się go wyrzec. Bo prozę Marthy Grimes po prostu się lubi.

Za książkę dziękuję wydawnictwu W.A.B.

Gdy miłość potrzebuje ciszy

Yoko Ogawa, Miłość na marginesie, wyd. W.A.B.

Yoko Ogawa udowadnia, że wielkie dramaty nie muszą rozgrywać się w huku bomb. Mogą zaczynać się wtedy, gdy palce ukochanej osoby przestają nam przekazywać zwyczajową dawkę czułości. Gdy kończy się pewien etap życia, a my jeszcze nie zdążyliśmy tego zauważyć. Ani zaakceptować nowego rozstania. To wtedy nasze ciało może zacząć strajk, tak jak to się przydarzyło bohaterce „Miłości na marginesie”. Któregoś dnia budzi się ona i nie słyszy nic poza grą na flecie. Wszelkie głośne dźwięki stają się problemem. Rozmowy, praca, bycie wśród innych - wręcz wykluczone. To tak, jakby pomiędzy światem a młodą kobietą jako bariera stanęły jej własne uszy. Skoro niczego nie słychać w normalny sposób, być może trzeba nastawić wewnętrzne ucho na swoje potrzeby, otworzyć się na wspomnienia, pozwolić płynąć czasowi innym tempem, także wstecz.

Język autorki jest przezroczysty, niczego nie ukrywa. Krótkie, proste zdania opisują świat takim, jakim widzi go bohaterka. Barwy, kształty, a nawet zapachy wszystkich drobnych i większych otaczających ją przedmiotów. Chwile, gdy siedzi ona owinięta kocem i je ciastka. Kolor herbaty z cytryną. Aparat słuchowy Beethovena. Dłonie stenografa, który spisuje jej historię. Padający śnieg, który paraliżuje na pewien czas miasto. Mimo tych tak konkretnych szczegółów wciąż jesteśmy blisko naszej bohaterki. Blisko jej lęków, tęsknot, teraźniejszych przeżyć, fascynacji i wspomnień. Wrażenie to potęguje jeszcze bardziej narracja w pierwszej osobie.

„Miłość na marginesie” to opowieść o stanie zawieszenia, podczas którego omija nas normalny rytm codzienności. Bez pracy, bez stałych zajęć, bez krzątaniny i pośpiechu. Bez względu na to, czy ich brakuje, czy nie człowiek w takiej sytuacji zostaje zmuszony do konfrontacji z samym sobą. Bohaterka książki Yoko Ogawy w końcu dociera do wspomnień o swoje dawnej miłości – tak ważnej niegdyś, tak pięknej i zepchniętej w niepamięć... I nie chodzi o to, czy ją to odkrycie uleczy, ale o to, że w końcu może być ona w pełni sobą.

Ta powieść porusza jakąś czułą strunę. A przecież na pozór nie dzieje się w niej zbyt wiele. I myślę, że chociaż tak ochoczo podkreśla się odmienność kulturową Japończyków, jej treść będzie tak samo ujmująca pod każdą szerokością geograficzną. A może to po prostu Japonki są inne?

Za książkę dziękuję wydawnictwu W.A.B.

Ostre jak brzytwa

Arne Dahl, Na szczyt góry, wyd. Muza

Członkowie Drużyny A to szwedzcy policjanci - najlepsi z najlepszych pod względem zawodowym. Za to w życiu rodzinnym bywają tak samo niedoskonali, a czasem nawet nieporadni, jak każdy z nas. Łatwo się z nimi utożsamić, gdyż zdarza im się łączyć niełatwą pracę z opieką nad noworodkiem czy córką przechodzącą burzę hormonalną. I zaobserwować, że jednak niekiedy ich życie osobiste bywa bardziej nieuporządkowane niż zgromadzone w śledztwie dowody. Wstawki osobiste nie przeważają, dodają jednak głównym postaciom autentyczności i są tak wkomponowane w fabułę, by czytelnikowi wcześniejszych książek o Drużynie A pewne sprawy przypomnieć, a nowego – w nie wprowadzić. Autorowi udała się trudna sztuka pogodzenia wątków sensacyjnych z prywatnymi głównych bohaterów, zwłaszcza że jest ich naprawdę liczna grupa. Każdy z członków policyjnej Drużyny A ma swój głos, swoje spostrzeżenia, swój wkład w sprawę. Nawet niewyspany Norlander. Historia zaczyna się od duetu Hjelm i Holm, który w tle porachunków grupki kibiców dostrzegają grubszą aferę, chociaż jej znaczenia długo pozostanie niejasne...

Fabuła powieści przypomina szkatułkę, w której pochowano kilka mniejszych. Ciąg zdarzeń otwiera kolejne wieczka, pojawiają się nowe postacie i ich niejasna rola w niepokojących wydarzeniach. Autor lubi łączyć tak różnorodne sprawy jak bójka kibiców w barze z detonacją ładunku wybuchowego w więzieniu o zaostrzonym rygorze. To, co na początku nie ma sensu, ani w oczach policjantów, ani w naszych (i tak uprzywilejowanych przez narratora) zaczyna się łączyć w większą całość o mrocznym podłożu.

Neonazizm, ksenofobia, skrajnie prawicowe poglądy, pedofilia, narkotyki, zbrodniarze wojenni z byłej Jugosławii – zło ma wiele twarzy, które odrastają jak głowa mitycznej Hydry. Arne Dahl w swoich książkach wyciąga na wierzch to, co w społeczeństwie dzieje się najgorszego. To, o czym nie chcemy słyszeć i czego nie chcemy widzieć, dopóki nie dosięgnie nas samych lub naszych dzieci. Przestrzega, że rozwój techniki i sposobów komunikacji daje większe możliwości przestępcom i degeneratom. Zło staje się międzynarodowe i coraz lepiej zorganizowane. Drużyna A ściga je - zaledwie? aż? - przy pomocy doświadczenia, inteligencji, a nawet intuicji (patrz: Arto Söderstedt i ogłoszenia w gazecie).

W tomie „Na szczyt góry” pomiędzy tymi złymi i tymi, którzy próbują ich powstrzymać, znalazło się jeszcze miejsce dla dwójki uciekinierów, romantycznej pary, dla której związek ich obojga jest ostatnią deską ratunku. To takie dwie płotki, które na granicy ryzyka i nielegalności szukają własnej drogi do szczęścia. Nie sposób im nie kibicować, chociaż zgodnie z taktyką Dahla, przyczynę ich krzywdy, wyobcowania i zachłannego wczepienia w siebie poznamy nie od razu.

Wielu indywidualnych bohaterów, ciągła zmiana perspektywy i ostre społeczne tło – to wszystko sprawia, że „Na szczyt góry” jest lekturą wyborową - dynamiczną, nie pozwalającą na złapanie oddechu czy obojętność.

Za książkę dziękuję wydawnictwu Muza.

Kto wrobił Luke'a Skywalkera?

Maja Lidia Kossakowska, Grillbar Galaktyka, wyd. Fabryka Słów

Kossakowska z fantazją funduje nam przelot przez niemal cała galaktykę – od jej centrum po odległe rubieże. Dzięki niej zaznamy przyjemności poznania kogoś nowego przez potrząśnięcie jego dłonią, łapą czy odnóżem. Włochate lub gładkie, z odwłokami lub dwiema parami rąk. Albo z wyobraźnią, dzięki której potrafią przebywać pustkę kosmosu bez pomocy techniki (brawa za wyjaśnienie fenomenu Luke'a Skywalkera!) .Wszechświat Kossakowskiej jest bogaty w różnorodne, inteligentne formy życia. Niektóre z nich specjalizują się w pomnażaniu majątku, inne wolą gangsterkę i nielegalne interesy. Wszystkie jednak - poza formami kamiennymi - łączy pasja jedzenia i delektowania się smakiem. Oczywiście pasja ta jest uzależniona od zasobności portfela i pod tym względem świat Kossakowskiej nie różni się zbytnio od realnego. Najlepsze restauracje mają w specjalnych przewodnikach kometki, których liczba określa, czy klient trafi do drogiej, ale serwujące wykwintne dania knajpy, czy do jej przeciwieństwa. Posługująca się językiem międzygalaktycznym kosmiczna brać żywi się wieloma niezwykłymi specjałami. Zwłaszcza, że każda planeta ma swój własny kulinarny styl i niepowtarzalne składniki. I oczywiście, nie wszystko się nadaje dla każdej rasy. Co jednemu sprawi kulinarną rozkosz, innego – zabije.

Kosakowska świetnie wykorzystuje nasze wyobrażenia o o dalekiej przyszłości. Nie istniejemy sami we wszechświecie. Jeśli jeszcze tego nie wiemy, to tylko dlatego, że stara Ziemia leży na skraju galaktyki. Mimo różnic pochodzenia potrafimy się z sobą dogadać i stworzyć potężną unię międzygalaktyczną ze jej standardami i przepisami. Tych zresztą jest aż tyle, że nie wszystkie są sensowne czy mądre. Zdarza się więc, że obywatele kosmicznej wspólnoty starają się je obchodzić na tyle, na ile to możliwe. Najnowszy zagraża tradycyjnemu jedzeniu, restauracjom i ich pracownikom...

„Grillbar Galaktyka” to porządna, napisana z lekkością fantastyka przygodowa, która gwarantuje dużo uciechy. Opowiada o wielkim, galaktycznym spisku i wplątanym w niego wbrew swojej woli szefie kuchni Hermosie Madridzie Ivenie. Herm to sympatyczny facet. Zdecydowany, lojalny wobec przyjaciół, obdarzony talentem kulinarnym, który nie raz ratuje mu i jego kumplom skórę. A że książka jest cudownie gruba, o ich przygodach możemy czytać naprawdę długo. Zależy oczywiście, kto ile ma czasu. Dla tych, co mają go więcej, może okazać się zdecydowanie za krótka.

Za książkę dziękuję wydawnictwu Fabryka Słów.

Złowrogie dziedzictwo

Elly Griffiths, Janusowy kamień, wyd. Wydawnictwo Literackie

To druga część cyklu poświęconego wysokiej i dobrze zbudowane archeolog sądowej Ruth Galloway zamieszkałej w hrabstwie Norfolk w Anglii. Morze, mokradła, rozległe przestrzenie, pozostałości po dawnych mieszkańcach tych ziem – zwłaszcza Celtach i Rzymianach – to interesujące tło dla powieści. Nie znam części pierwszej tego cyklu, więc nie wiem, jak te atuty wykorzystała wcześniej autorka, ale w „Janusowym kamieniu” pojawia ich się jednak niezbyt wiele. A szkoda. Jedyna nowość, wywołująca zresztą ciarki, to starożytni Rzymianie pokazani nie tylko jako racjonaliści, świetni budowniczy i inżynierowie, ale także jako składający ofiary z ludzi, zwłaszcza dzieci. To nie jedyne niewykorzystane możliwość. Po archeolog sądowej, do której wszyscy zwracają się w sprawie znalezionych kości, można się spodziewać ciekawych, przystępnie podanych wywodów na temat tego, co można odczytać z ludzkich szczątków. Coś w stylu Temperance Brennan z serii powieści i serialu o wspólnym tytule „Kości”. Podane informacje są podstawowe i mogą nie usatysfakcjonować czytelników połykających różnej maści thrillery. Owszem i tu mamy ponure znalezisko, które pod wieloma względami wskazuje na czasy starożytne. Do tego dwójkę zaginionych dzieci z prowadzonego przez księdza i zakonnice sierocińca. Oraz tajemnicze groźby pod adresem Ruth. To wszystko wzbudza niepokój, ale byłoby przesadą powiedzieć, że mrozi krew w żyłach.

Na pewno Griffiths potrafi zaciekawić. Świadczą o tym fragmenty zapisków nieznanej osoby, które od czasu do czasu przerywają opis życiowych (i uczuciowych) perypetii Ruth i prowadzonych przez nią badań. To one intrygują, są pełne niejasności i czujemy podskórnie, że notował je morderca, który złożył ponurą ofiarę z małego dziecka. Dlaczego, kiedy żył, na jakich bogów się zaklinał, co za klątwa zawisła nad jego domem, że może ją zmazać jedynie niewinna krew?

Proza Griffiths staje się o wiele bardziej interesująca, gdy przestajemy na siłę szukać zapowiedzianej na okładce grozy. We współczesnej literaturze zagranicznej, zwłaszcza popularnej, najbardziej lubię wyszukiwać odbicia poglądów czy zmian obyczajowych, jakie zachodzą w danym kraju pod wpływem lokalnych uwarunkowań. Kryminały, literatura sensacyjna i kryminalna są przy tym prawdziwą kopalnią. Przykładem są książki Henniga Mankella rozbijające niewinny obraz Szwecji jako kraju postępowego, nowoczesnego i bezpiecznego. Elly Griffiths nie idzie może tak daleko, nie uprawia krytyki społecznej, ale potrafi wpleść w fabułę różne obserwacje. Odradzające się pogaństwo, wciąż istniejący problem samotnego macierzyństwa, brak akceptacji rodziców wobec niezamężnej córki w ciąży, podejrzliwość wobec księży po skandalach pedofilskich – to wszystko znajdziemy w „Janusowym kamieniu”.

„Janusowy kamień” jest zgrabnie napisany. Czyta się płynnie, szybko i bez większego wysiłku. Z tych powodów idealnie nadaje się do podróży pociągiem lub autobusem, kiedy siłą rzeczy nie możemy się intensywniej skupić na lekturze.

Za książkę dziękuję Wydawnictwu Literackiemu.

I tylko spokój...

Roma Ligocka, Księżyc nad Taorminą, wyd. Wydawnictwo Literackie

Ten zbiorek felietonów ma w sobie coś z ulotności światła księżyca. Może dlatego, że chociaż wyrastają one z konkretnych miejsc i sytuacji, są tylko punktem wyjścia dla refleksji. Tomik zaprasza do poznania wewnętrznego życia kobiety wrażliwej i wyczulonej na podskórny rytm codzienności. A ponieważ nie ma nic za darmo, ta wrażliwość została okupiona nieporadnością w zetknięciu z brutalnością czy chamstwem. Te ostatnie przewijają się rzadko w tekstach, nie są pretekstem do narzekań, a raczej do rozmyślań, spostrzeżeń i porównań. Co jest tym ciekawsze, że Roma Ligocka mieszkała w wielu miastach, podróżowała po świecie, miała do czynienia z różnymi sposobami myślenia i odnoszenia się do siebie nawzajem. Autorka przy pomocy słów potrafi przekazać nam esencję bycia z innymi ludźmi, bez względu na to, czy współpracowała z nimi na gruncie zawodowym, była (i jest) blisko prywatnie, a może tylko przez przypadek była świadkiem czyjejś rozmowy na plaży. Książki takie, jak „Księżyc nad Taorminą” są jednocześnie bardzo osobiste, a z drugiej strony nie przekraczają granic intymności, nie służą do wywalania na wierzch wszystkich życiowych brudów. Kto spodziewa się sensacji, nie powinien po nią sięgać. Jej cechami rozpoznawczymi są subtelność i wyciszenie. Całość nie ma zbyt wielkiej objętości, a krótkie rozdziały dotykają różnorodnych spraw. I dobrze. Chwila oddechu jest niezbędna w codziennym życiu, ale nadmiar spokoju też może zmęczyć. Dla mnie „Księżyc nad Taorminą” jest takim maleńkim przerywnikiem, po którym znowu mogę wrócić do siebie. Takim zachwycającym, literackim kawałkiem raju.

Za książkę dziękuję Wydawnictwu Literackiemu.

Subtelne naciski i zimny trup

Mika Waltari, Błąd komisarza Palmu, wyd. Wydawnictwo Literackie

Tak już nie pisze się kryminałów. Nie z taką elegancją, nie językiem, w którym posłanie kogoś do diabła to ciężkie przekleństwo. To znak lat czterdziestych ubiegłego wieku, czasów, w którym powstał „Błąd komisarza Palmu” i kiedy został po raz pierwszy wydany w Finlandii. Kto jednak spodziewa się jakiejś szczególnej specyfiki tamtych lat, gorzko się rozczaruje. Może poza takimi drobiazgami, jak uwaga o przesunięciu godziny rozpoczęcia pracy policji z dziesiątej na dziewiątą czy powszechny zwyczaj palenia cygar i obowiązkowego noszenia kapeluszy. Także i poza paroma nazwami dzielnic, knajp czy kawiarni nie znajdziemy w tej powieści nic z klimatu Helsinek. I kompletnie nie będzie to nam przeszkadzać! Nie wiem, na ile zaważył na moim odbiorze kunszt literacki Walatriego, a na ile wspaniała robota tłumacza, Sebastiana Musielaka, ale język powieści jest świeży, pozbawiony ciężkich sformułowań, których nikt już nie używa. Tylko różnica w pojmowaniu obyczajowości i pewne zabiegi literackie mogą być dla nas wskazówką, że nie jest to dopiero co wydany bestseller.

Choćby i grubiański komisarz Palmu w mojej ocenie nie jest aż tak gruboskórny, jak zdaje się to sugerować jego podwładny – wrażliwy, początkujący policjant i literat, który na próżno stara się zaimponować szefowi. To prawda, Palmu bywa irytujący. Dla nas czytelników też, gdy oznajmia, że wie, kim jest morderca, podczas gdy my nawet nie domyślamy się motywu. Oczywiście, nazwiska nie zdradza. Wierzy w wyłącznie w fakty i swój umysł, który potrafi je logicznie poskładać w całość. Działanie komisarza i cała akcja, które obserwujemy oczami jego pomocnika, to wyzwanie dla pisarza, który nie może olśnić nas nowinkami technicznymi i wymyślnym opisem sekcji zwłok. Za życia Waltariego (i komisarza Palmu) triumfy świeciło wyłącznie zdejmowanie odcisków palców. Za to pisarz serwuje nam taki galimatias związków rodzinnych i uczuciowych, że wprowadza on w osłupienie nawet doświadczonych policjantów. To, co się dzieje w domu zmarłego Brunona Rygsecka, ten barwny tłum zgromadzonych w dniu morderstwa osób i poprzedzające go wydarzenia, są zaskakujące, ponure i... śmieszne. Wszyscy zdają się mniej lub bardziej czarująco kłamać i kręcić na potęgę. Każdy rozdział zaczyna się w dodatku zlepkiem dziwacznych, nonsensownych zdań. Mają one krótko przygotować nas do tego, co odbędzie się w danym rozdziale i rzeczywiście odpowiadają wydarzeniom, o których dopiero będziemy czytać. Zanim jednak do tego dojdzie, można się nieźle ubawić, czytając zdania otwierające np. rozdział czwarty: (…) Aimo Rykämö rzuca bubkami na prawo i lewo, a pani Rygseck przyznaje, że jest bezdzietna. Batler zostaje nakryty na kopaniu grobu”.

„Błąd komisarza Palmu” to kryminał, którego akcja rozgrywa się zaledwie w kilku miejscach, brak tu pościgów i przestępczości zorganizowanej. Słusznie można nazwać go klasyką. Jednak ujęcie tematu to nie wszystko. Zdumiewające jest to, co Mika Waltari dodał od siebie – żywe pióro i pomysły, które po kilkudziesięciu latach wciąż są oryginalne, nie trącą myszką i jeśli wywołują uśmiech, to bynajmniej nie politowania. Słowem – stare, ale jare! Na uwagę zwraca też jakość polskiego wydania – okładka co prawda nie jest wizualnie atrakcyjna, za to strony są z grubego papieru dobrej jakości.

Za książkę dziękuję Wydawnictwu Literackiemu.

Kaktusowym szlakiem

Jean-Claude Carrière, Alfabet zakochanego w Meksyku, wyd. Drzewo Babel

Carrière zakochał się w Meksyku, a ja w jego „Alfabecie...”. Bo jest w nim niemal wszystko, co chciałoby się wiedzieć o tym kraju. I tak nęcąco podane, że można go czytać, przeglądać, szukać kolejnych haseł z podnieceniem towarzyszącym odkrywcom nowych lądów. Bardzo szybko się okazuje, że wbrew pozorom niewiele wiemy o tym egzotycznym, metyskim państwie. Szerokie ronda sombrer i palący smak chilli mogą przesłonić wiele faktów. Jak te na przykład, że w Meksyku miliony ludzi wciąż posługują się mową Azteków i Majów. Że wśród podbijających kraj Montezumy Hiszpanów byli wizjonerzy, którzy próbowali na miarę swoich możliwości zbierać opowieści odchodzącego bezpowrotnie do przeszłości indiańskiego świata (i byli to zakonnicy!). Że styl muzyczny orkiestry mariachis Meksykanie zawdzięczają przybyłemu z... Austrii cesarzowi Maksymilianowi Habsburgowi, który zresztą długo nie porządził na meksykańskim tronie. A świetność Azteków trwała ledwie półtora wieku – wcześniej byli tylko głodnymi i ambitnymi obszarpańcami z północnych pustyń.

Autor szczodrze dzieli się z nami wiedzą dotyczącą kulinariów, położenia (i geograficznego i politycznego), zwyczajów i historii. Raczy nas mieszanką, w której jest miejsce na jedzenie, picie, w tym mocne alkohole (nie tylko tequilę), gwiazdy kina, kurorty, smog w stolicy, najgorsze przekleństwa i Matkę Bożą z Guadelupy. Kiedy czegoś nie jest pewien, kiedy tylko o czymś zasłyszał albo był świadkiem niezrozumiałego obyczaju – zaznacza to. Jego styl jest szczegółowy, ale nie suchy. Ni stąd ni zowąd dodaje coś od siebie. I tak podczas zwiedzania w dżungli majowskiego miasta dostrzega starszą panią siedząca w milczeniu na krzesełku i obserwującą wydzierane dzikiemu lasowi budowle. To amerykańska uczona, która jako jedna z pierwszych odkryła to miejsce. Teraz już zbyt schorowana, by prowadzić dalsze badania. Carrière z humorem przytacza też historyjkę o hiszpańskich uciekinierkach z ogarniętej wojną domową ojczyzny. Udręczone kobiety przywitała m.in. delegacja piekarek tortilli z transparentem, który głosił wszem i wobec ich profesję. Z tym, że w Hiszpanii, która nie znała takiego zawodu, to samo słowo określało... lesbijkę! I już gotowa awanturka! Pisarz nie unika i współczesnych problemów związanych z nasileniem się przemocy czy ucieczkami przez północną granicę do „raju” zwanego U.S.A. Bo chociaż największa indiańska piramida znajduje się na terytorium Stanów Zjednoczonych, Meksyk ma do ofiarowania o wiele więcej niż tylko barwny folklor, sumiastego wąsa, biedę i kult macho.

Książka została napisana w formie leksykonu. Hasła ułożone są alfabetycznie, a pod większością z nich znajdziemy odsyłacze do innych, powiązanych tematycznie rozdziałów. I biada temu, kto od razu twardo postanowi, że będzie czytać strona po stronie, jak na porządnego czytelnika przystało. Odnośniki pod hasłami zbyt kuszące, lubią przerzucać nas to w środek, to pod koniec książki. Nowe tytuły wabią, fragmenty rozdziałów wciągają na dłużej niż na chwilę. Nie liczy się porządek, w jakim zapisano hasła, tylko to, co nas w tym danym momencie zainteresuje. W zależności od tematu rozdzialiki mają różną długość, ale i tak najdłuższe mnie przekraczają kilku stron. Stąd złudzenie, że zaraz skończymy czytanie w środku i powrócimy na początek książki. W ten sposób można co najwyżej skończyć z kilkoma zakładkami wetkniętymi w różne miejsca.

„Alfabet zakochanego w Meksyku” to najlepsza lekcja z wiedzy o innym kraju. Ni to przewodnik, ni to podręcznik, ni literatura faktu. Od nas zależy, co zechcemy w niej odkryć. Jeśli sięgniemy po całość, odwdzięczy się i zaczaruje nas Meksykiem na zawsze.

Za książkę dziękuję wydawnictwu Drzewo Babel.