"Pas Deltory" - świetny wstęp do Tolkiena

Emily Rodda, Puszcze Milczenia i Jezioro Łez, to. 1 i 2 cyklu „Pas Deltory”, wyd. Egmont

Jesteśmy, moje dziecko i ja, po lekturze dwóch pierwszych tomów cyklu „Pas Deltory”. I wiem już, że młodzież nie popuści, dopóki nie pozna tej całej, zawartej w ośmiu tomach historii. Jej fenomen zasadza się na prostym pomyśle, do ogarnięcia przez młodszego czytelnika, ale podanego w sposób daleki od naiwności. Pojawiają się w niej częste zwroty akcji, niespodzianki losu, niebezpieczeństwa oraz zadania, które wymagają nie tylko siły fizycznej, ale przede wszystkim sprytu i inteligencji. Ta opowieść przypomina pod tym względem baśnie, w których skarb czy rękę królewny zdobywa nie ten, kto jest bogaty, posiada rycerski rynsztunek i pięknego rumaka, ale ten, kto ma giętki umysł.

Takich bohaterów w „Pasie Deltory” jest kilku. Razem tworzą jedną drużynę, której głównym celem jest odnalezienie wszystkich klejnotów zdobiących pewien magiczny pas. Tę ozdobę własnoręcznie wykonał pewien kowal, pierwszy król Deltory, po to, by chroniła ona jego, jego potomków oraz całe królestwo przed Władcą Mroku. Minęło kilka wieków zanim pas został podstępnie zniszczony, a obdarzone mocą szlachetne kamienie ukryte w najbardziej tajemniczych i groźnych miejscach królestwa. Na ich poszukiwania wyruszają nastoletni Lief i mający chronić go Barda, jedyny dorosły biorący udział w wyprawie. W tomie „Puszcze Milczenia” dołącza do nich jeszcze osierocona Jasmine z krukiem Kree i małym stworzonkiem Filim. A w „Jeziorze Łez” - uratowany przez trójkę przyjaciół Manus, członek plemienia Raladów.

Język powieści jest mało skomplikowany, a opisy nie przesłaniają jej bardzo przygodowej fabuły. Emily Rodda (pod tym pseudonimem kryje się Australijka Jennifer Rowe) postawiła nacisk na to, by w tej historii dużo się działo. Przeszkody, na jakie natykają się jej bohaterowie, są za każdym razem inne i wymagają różnych rozwiązań, by wyjść cało z matni. Lief, Barda i Jasmine mają do czynienia z łamigłówkami, zagadkami, pismem obrazkowym, strażnikami ważnych przejść, potworami kryjącymi się za iluzją i tymi, które atakują znienacka i bez użycia kamuflażu, oraz z miejscami i przedmiotami pełnymi magii, nie zawsze tej dobrej. Autorka tak skonstruowała poszczególne rozdziały, że na ich końcu akcja ulega zawieszeniu, a poszukiwacze klejnotów stają przed nowym wyzwaniem lub poznają fakty stawiające sukces wyprawy pod znakiem zapytania. Ten zabieg okazuje się niezwykle skuteczny w podsycaniu ciekawości tym, co zdarzy dalej.

Innym walorem cyklu „Pas Deltory” są relacje pomiędzy jego bohaterami. Na początku nieufni wobec siebie, szybko rozumieją, że powodzenie misji i osobiste bezpieczeństwo zależą od współdziałania. Kiedy mijają pierwsze animozje pomiędzy dorosłym Bardą a nastolatkiem Liefem, a Jasmine dowodzi swojej lojalności, drużyna zaczyna darzyć się przyjaźnią i wzajemną troską. Nikt nikogo nie zostawia na pastwę losu, nie oszukuje przy podziale skąpych racji żywnościowych. Wszyscy tak samo dzielą trudy i znoje wędrówki.

Seria „Pas Deltory”, sądząc po tomie pierwszym i drugim, jest pełną przygód historią z pozytywnym przesłaniem. Świat, o którym opowiada, został przedstawiony w uproszczony sposób, ale takie wartości - jak przyjaźń, uczciwość, oddanie szlachetnej sprawie, współpraca i odwaga - zostały mocno w niej zaakcentowane. Z tych powodów świetnie nadaje się dla młodszych czytelników. Na pewno będzie to dla nich wspaniała rozgrzewka przed sięgnięciem po „Władcę Pierścieni” Tolkiena!

Za pierwsze dwa tomy dziękuję wydawnictwu Egmont.

Kieliszek grappy z komisarzem Brunettim

Donna Leon, Ukryte piękno, wyd. Noir sur Blanc

Z wielką przyjemnością czytam jej książki od około piętnastu lat. Chociaż Donna Leon jest Amerykanką, jej kryminały są bardzo włoskie. Napisane tak, jakby ich autorka od zawsze mieszkała w Wenecji, gdzie rozgrywa się ich akcja. Tak naprawdę osiadła ona w tym mieście dopiero w latach 80. Jeśli można autora sądzić po dziele, Wenecja stała się dla Donny Leon prawdziwym domem. Zdradza to wiele szczegółów, które nie dotyczą jednak atrakcji dla turystów. Dla nich plac przy jakimkolwiek weneckim kościele jest pretekstem do zrobienia fotografii, a nie do wspomnień o tym, jak dobrze się tu grało w nogę w dzieciństwie, gdy w sklepie obok zamiast suwenirów sprzedawano jeszcze aromatyczne sery. Bohaterowie Donny Leon są wiarygodni, bo w psychologiczny obraz ich sylwetek jest wpisana ciągłość najbliższego świata, jego przeszłość, zmiany obyczajowe i wyzwania współczesności. W książkach tej najbardziej weneckiej z Amerykanek nie brak zbrodni i ludzkich tragedii. O wiele posępniejsze jest to, co za nimi stoi – niewydolność włoskiego państwa, postępująca korupcja, oddanie w ręce mafii kluczowych dla życia i zdrowia obszarów, a co najgorsze, jej całkowita bezkarność.

Tak jest również w „Ukrytym pięknie”, które jest jeszcze spokojniejsze niż inne części opowiadające o komisarzu Guido Brunettim, jego oddanych pomocnikach (zwłaszcza nieocenionej signiorinie Elettrze), nieudolnym szefie oraz o rodzinie, z którą rozmowy upływają mu podczas smakowitych posiłków. Sensacja i szybka akcja towarzyszą w „Ukrytym pięknie” zagadnieniom bardziej typowym dla literatury obyczajowej. Od takich, które są ponadczasowe i dotykają nas na poziomie jednostki, jak nasze zamiłowanie do plotek, podejrzeń o romanse, powierzchowność oceny, niezdrową i szukającą sensacji ciekawość czyimś prywatnym życiem lub, wprost przeciwnie, niedostateczne poświęcenie uwagi osobie, którą los postawił na naszej drodze zaledwie na chwilę. Aż po problemy, które przyniosły ze sobą ostatnie dziesięciolecia – etyczność robienia interesów z Chinami, niemożliwy do opanowania nielegalny obrót śmieciami i przeterminowanymi lekami, coraz większe zanieczyszczenie środowiska i niewielka skuteczność służb publicznych, powołanych do uporania się z tym negatywnym zjawiskiem. Do tego dołączmy jeszcze przemoc wobec kobiet oraz wewnętrzne pęknięcie dzielące Włochy na rozwiniętą północ i zacofane południe.

Można by sądzić, że „Ukryte piękno” jest lekturą ciężką, ale nic bardziej mylnego. Po prostu tym różni się od typowego kryminału, że nie zapomina się jego treści po przeczytaniu ostatniej strony. Co ja osobiście uważam za plus. Powieść napisana jest z polotem, z naturalnością wprowadza kilka wątków, których dalszego rozwoju nie jesteśmy pewni. Akcja toczy się wartko, ale to, co najistotniejsze, rozgrywa się pomiędzy bohaterami na poziomie rozmowy. Może tylko nie zawsze w otoczeniu starych pałaców, w takich samych od lat barach, gdzie wszyscy się znają od pokoleń czy na pokładzie wodnego tramwaju pływającego po weneckich kanałach. W zamian Donna Leon dorzuca szczyptę luksusu – trochę włoskiego szyku i mody, splendor hrabiowskich tytułów i opis wykwintnego jedzenia.

Za książkę dziękuję wydawnictwu Noir sur Blanc.

W Afganistanie nazywano ją siostrą

Dorota Kozińska, Dobra pustynia, seria Terra incognita, wyd. W.A.B.

Czy można coś jeszcze dodać do powieści, filmów i reportaży o Afganistanie? Czy temat ten się już nie zużył, a problemy tego regionu przesłoniły inne, bardziej zapalne punkty na świecie, jak choćby Syria? W mediach o sprawie afgańskiej mówi się już właściwie tylko w kontekście wyprowadzenia stamtąd sił NATO. A mimo to Dorota Kozińska udowadnia swoją książką, że jeszcze nie wiemy wszystkiego o Afganistanie, a zwłaszcza o jego mieszkańcach. Sama przebywała wśród nich przez kilka miesięcy, ucząc jako wolontariuszka języka angielskiego afgańską młodzież. Myli się jednak ten, kto sądzi, że będzie mieć do czynienia wyłącznie z zapisem pedagogicznych zmagań w nietypowych warunkach.

„Dobra pustynia” przypomina intrygujący skomplikowanym wzorem i intensywnymi barwami patchwork. W tej niespełna 200-stronicowej książce jest chyba wszystko: czterdziestostopniowy upał, wszędobylski kurz, drzewka morwowe, ręcznie tkane dywany, Kabul jako miasto róż i tulipanów z dziecięcych wspomnień przyjaciółki autorki, parda, czyli tradycyjne rozdzielenie świata męskiego i kobiecego, wojna ze Związkiem Radzieckim i liżący rany żołnierze Aleksandra Wielkiego, zmiany klimatyczne, przez które kwitnące niegdyś afgańskie prowincje powoli pustynnieją, następujący kolejno po sobie wodzowie i królowie, fałdzista spódnica, która jednak może niedopuszczalnie odsłonić kawałek damskiej łydki, a także mali chłopcy bawiący się wśród rdzewiejących czołgów. A przede wszystkim - jeden kraj, a tak wiele narodowości i wszystkie zadawnione urazy pomiędzy nimi.

„Dobra pustynia” to także opis spotkania z Innym, do którego nie są w stanie przygotować żadne podręczniki. Potrzebna jest wrażliwość, inteligencja i cierpliwość, umiejętność powstrzymania się od szybkich osądów i oceniania świata według zasad obowiązujących tysiące kilometrów dalej. Dorocie Kozińskiej ich nie zabrakło. Autorka doceniła zaproszenie do prywatnego świata afgańskiej rodziny, a dzięki temu jej książka nie przypomina żadnej innej pozycji o Afganistanie.

Dorota Kozińska każdemu zjawisku, każdej sytuacji poświęca tak samo dużo uwagi, jak politycznym zawiłościom Afganistanu. To, co na początku wydaje się nam chaotycznością, przeskakiwaniem z tematu na temat, jest tak na prawdę próbą uchwycenia specyfiki tego państwa oraz próbą zrozumienia samych Afgańczyków. Emocjonalny, osobisty ton sąsiaduje w „Dobrej pustyni” z beznamiętnymi faktami, a sprawy o zasięgu światowym z codziennością afgańskiej prowincji. Gdzie nigdy nie wiadomo, czy pójście na lody nie skończy się niebezpiecznym naruszeniem kruchej równowagi, jakie może za sobą pociągnąć niedostosowanie się do panujących w Afganistanie obyczajów. Autorka imponuje swoją otwartością wobec kultury tak odmiennej od europejskiej, choć nie ukrywa, że niekiedy było to dla niej trudne. Szczególnie, gdy nie rozumiała, czego się od niej oczekuje. Gdy mimo starań, umykały jej różne niuanse, a zachowania niewinne w Europie na afgańskiej ziemi nabierały innego znaczenia.

Mimo to udało jej się stać członkiem wspólnoty, kimś ważnym w domu, gdzie ją goszczono i którego gospodarz, Rahmanqul, nazywał ją siostrą. To jedyna osoba, z którą Dorota Kozińska dzieli głos narratora. Ten człowiek był odpowiedzialny za bezpieczeństwo jej i innych wolontariuszy. Wrażliwy na ich potrzeby i pomocny, chociaż na afgańską modłę. Nauczyciel w kraju, którego mieszkańcy to w większości analfabeci. Zastrzelony przed własnym domem przez nieznanych sprawców. „Dobra pustynia” jest podziękowaniem dla niego i sposobem na uczczenie jego pamięci. Bardziej przejmującym niż się spodziewałam.

Za książkę dziękuję wydawnictwu W.A.B.

Wrzenie na dalekiej północy

Åsa Larsson, Aż gniew Twój przeminie, wyd. Wydawnictwo Literackie

Jeśli wierzyć wszystkim ocenom i recenzjom, Skandynawia roi się od królowych kryminału. Także Åsie Larsson przypadło to miano i muszę przyznać, że jest moją zdecydowaną faworytą w wyścigu po literacką koronę. Podoba mi się, że każda z jej powieści ma inny ciężar gatunkowy ze względu na pomysł, na którym jest oparta. Tym, co u Larsson stałe, zawsze rozbudowane i ujęte z psychologiczną wiarygodnością oraz pisarską biegłością – to związki uczuciowe między ludźmi. Głębokie, pełne emocjonalnej siły, niepotrzebujące słów i przejmujące. Zwłaszcza pomiędzy kobietami z jednej rodziny. Córka i matka, wnuczka i babcia, a tym przypadku – młoda dziewczyna ze Sztokholmu i prababka z wioski na dalekiej północy, tam, gdzie częściej niż szwedzkie pojawiają się fińskie imiona i nazwiska. I zasypane śniegiem, na wpół wyludnione osady, pełne osamotnionych starszych ludzi. Ręcznie tkane dywaniki na podłogę chroniące przed chłodem. Wyrok śmierci, jakim jest dla tamtejszych starców złamanie nogi. Nowe słowo, które poznaję – przetaina, czyli miejsce na śniegu albo lodzie, w którym śnieg albo lód stopniał do samej ziemi, a utrzymuje się dookoła (za www.sjp.pl). Jest też zamarznięte jezioro z wrakiem samolotu uśpionym na jego dnie. I młodzi ludzie, których miłość, poczucie szczęścia i żądza przygody nie uchronią przed okrutną śmiercią.
Po raz pierwszy Åsa Larsson sięga po czynnik nadprzyrodzony. Scenę zbrodni poznajemy z punktu widzenia zmarłej dziewczyny. Duch Wilmy co i rusz pojawia się na kartach książki. Nie po to, by straszyć, ale by sprawiedliwości stało się zadość, a prawda wyszła na jaw. Czujemy jej żal za zabraną urodą i ciałem, tęsknotę za czasem wspólnie spędzanym z Anni, za Simonem, który umarł nie wiedząc, co się właściwie stało... Dzięki niej mamy sprawców niejako podanych na tacy. Ale... choć wiemy dużo, długo nie mamy pewności, czy rzeczywiście dobrze myślimy. I jakie mogą powody sięgnięcia po tak straszne rozwiązanie, jakim jest morderstwo. Mistrzostwo szwedzkiej pisarski polega między innymi na tym, że prawda spada na nas jak grom z jasnego nieba. Nic jej zapowiada, bo nasza uwaga jest umiejętnie kierowana gdzie indziej. Motyw – banalny, wręcz nieprawdopodobny, chociaż stoją za nim niechlubne, haniebne czyny sięgające czasów drugiej wojny światowej. Przy okazji „Aż gniew...” wpisuje się nurt rozliczający Szwecję z pozornej neutralności, która tak naprawdę była często przykrywką rządowej pomocy oraz społecznego poparcia dla sprawy nazistowskich Niemiec.
Nie tylko zmarli mają w tej powieści głos. Nie tylko przeszłość sprzed kilkudziesięciu lat ma znaczenie. Losy zaginionych nastolatków obchodzą wiele osób żyjących współcześnie. I chociaż jest to zainteresowanie głównie zawodowe, tych bohaterów także mamy szansę odkryć z bardziej prywatnej strony. Oczywiście chodzi m.in. o prokuratorkę Rebekę Martinsson i policjantkę Annę Marię Mellę, znane z poprzednich części. Nie sądzę jednak, by czytelnik sięgający po raz pierwszy po „Aż gniew Twój przeminie” miał problemy ze zrozumieniem pewnych wątków. Prędzej połknie tę książkę, a potem będzie szukał wcześniejszych powieści Åsy Larsson!

Za książkę dziękuję Wydawnictwu Literackiemu.

Co nowego w Edynburgu?

Alexander McCall Smith, Nieznośna lekkość maślanych bułeczek, wyd. Muza

Nie jest łatwym napisanie czegoś nowego i oryginalnego o kolejnym tomie danego cyklu. Autorzy mają swoje ulubione chwyty, które stosują w różnych kombinacjach, lub motywy, do których chętnie powracają. Seria „44 Scotland Street” ma w sobie tyle ciepła i uroku, że nie sposób mi było nie przeczytać ani nie zrecenzować „Nieznośnej lekkości maślanych bułeczek” Alexandra McCalla Smitha, 5. już części cyklu. Mimo zaawansowania całej tej historii, autor wciąż daje nam poznać swoich bohaterów z innej perspektywy, wyolbrzymiając ich wady bądź zalety. Czasem stawiając ich w nowych dla nich sytuacjach, a niekiedy skłaniając do wewnętrznej przemiany, której kierunek i dla nich i dla nas, czytelników, bywa prawdziwą zagadką. Ponieważ pierwotnie była to powieść drukowana w odcinkach w gazecie, każdy tom „44 Scotland Street” ma formę otwartą, bez wyraźnie zarysowanego początku i zakończenia. Ma to tę zaletę, że w każdej chwili możemy się włączyć w czytanie o przygodach kilkunastu mieszkańców Edynburga, a nieznajomość poprzednich tomów w niczym nie przeszkadza.
„Nieznośna lekkość ...” to kolejna okazja dla autora, by w żartobliwy sposób pokazać współczesne życie w szkockiej metropolii, to, jak stare ściera się z nowym, a zwyczajny zdrowy rozsądek nadal jest na wagę złota. Czy Baden Powell, twórca skautingu, nagle stał się antybohaterem, bo walczył z Zulusami, a jego skauci poprzez wspólne zadania i podchody kultywowali niebezpieczne dla świata poczucie męskiej wspólnoty? Czy mężczyzna pozostaje sobą, używając nawilżającego kremu do twarzy i płacząc? Czy można dać dziecku imię wegetariańskiej potrawy? Czy można życzyć komuś pójścia do więzienia, żeby zająć jego mieszkanie? Czy szkockość to to samo, co wielokulturowość? Czy małżeństwo zawsze oznacza dla świeżo upieczonego małżonka utratę dotychczasowej garderoby, nie do przyjęcia przez młodą żonę?
McCall Smith z łatwością porusza sprawy błahe i te poważniejsze. Nie przekreśla żadnego ze swoich bohaterów poprzez nadanie mu/jej niezmiennego garnitur cech. I tak, jak narcystyczny Bruce Anderson może natknąć się na swojej drodze na jeszcze większą egoistkę niż on sam, tak ojciec sześcioletniego Bertiego może przeciwstawić się swojej dominującej, nowoczesnej aż do przesady żonie. Postacie szkockiego autora są tak skonstruowane, że łatwo nabiera się do nich sympatii. Daleko im do doskonałości, o czym świadczy choćby historia z błękitną filiżanką w roli głównej oraz wzajemne stosunki Domeniki i Antonii. I tak, jak w życiu bywa, dobra przyjaciółka może nie lubić naszego psa, a psychoanalityk na podstawie niewinnego zdania zdiagnozuje u nas poważne zaburzenie osobowości. Na szczęście można się zawsze pośmiać, czytając o tym, jak słoiki z domowej roboty marmoladą mogą zatrząsnąć Unią Europejską w posadach albo czy możliwe jest nauczyć czystości dziesięć szczeniaków na raz.
„Nieznośna lekkość maślanych bułeczek” to błyskotliwie napisana, pełna odniesień do współczesności, humorystyczna powiastka o mieszkańcach Edynburga. Stawia na nogi lepiej niż czekolada. I co najważniejsze – nadaje się do czytania w każdych warunkach!

Za książkę dziękuję wydawnictwu Muza.

Od masturbacji po bezmiar miłości, czyli thriller po polsku

Andrzej Ziemiański, Za progiem grobu, wyd. Fabryka Słów

Najnowsza powieść Andrzeja Ziemiańskiego to czysta akcja. Bez subtelności, bez fragmentów, które nagle zwalniają lub są zwyczajnie przegadane. To książka, którą czyta się błyskawicznie i która wciąga płynnością i logicznością. Jej poukładanie świetnie kontrastuje z pewną dozą niesamowitości, która wiąże się ze zjawiskiem śmierci klinicznej. Ten stan zawieszenia między życiem a śmiercią budzi fascynację i zainteresowanie tym, co się dzieje, gdy poza aktywnością mózgu ustaje oddech, krążenie i bicie serca. Szczególnie, gdy dotyczy to relacji osób, które mają za sobą takie doświadczenie. Wykorzystanie tak niecodziennego, budzącego wiele domysłów zjawiska okazało się strzałem w dziesiątkę! Pomysł Andrzeja Ziemiańskiego na fabułę jest bardzo ciekawy i jednocześnie tak prosty, że aż dziw, że ktoś nie wpadł na niego wcześniej. Przy czym, choć autor popuścił wodzy wyobraźni, uniknął niepotrzebnej przesady. Wyżył się za to na osobach swoich bohaterów, szczególnie na postaci kobiecej, czyli Beacie Bader zwanej też BB.

Jak przystało na literaturę sensacyjną bohaterowie Ziemiańskiego dysponują talentami i sprawnością (fizyczną i umysłową) znacznie wykraczającą poza średnią. Andrzejewski to typ inteligentnego twardziela, wolnego strzelca, który sam decyduje, dla kogo pracuje i których spraw się podejmie – choćby właśnie poszukiwań młodocianego uciekiniera z domu, a potem rozgryzienia tajemnicy wyparowania pieniędzy z konta jego matki. Dla często zmieniającego kochanki Andrzejewskiego takie pojęcia, jak rodzina, dzieci, praca w określonych godzinach to tylko puste słowa. O ile Andrzejewski trzyma się jeszcze pewnej konwencji, postać przydzielonej mu do pomocy Beaty Bader, psychiatry z dorobkiem naukowym i praktyką w Afganistanie, zupełnie się z niej wyłamuje. Obowiązkowo zgrabna i seksowna, znająca sztuki walki i niewahająca się ich użyć, jest jednocześnie całkowicie podporządkowana mężowi. Tak bardzo, że sama na siebie donosi o zjedzeniu lodów, a za karę... dostaje w pupę! Ta dwoistość, mentalność zarazem wojowniczki i niewolnicy intryguje nie tylko czytelnika, ale i samego Andrzejewskiego. Mam nadzieję, że nikt nie potraktuje postaci Beaty Bader zbyt serio i nie zacznie w praktyce sprawdzać, jak kobiety lubią uległość. W dodatku mąż, wobec którego dyscyplinuje się pani psychiatra, gdy w końcu pojawia się w powieści, ogranicza się do rozwalenia drzwi. Wiem, że to postać drugoplanowa, ale... spodziewałam się czegoś więcej. Najważniejsze, że duet Andrzejewski-Bader, wspomagany przez policjanta Różyckiego, sprawdza się w działaniu. I natrafia na trop grubszej afery niż tylko pospolita kradzież.

„Za progiem grobu” należy zdecydowanie do nurtu popularnego, mocnego i tzw. męskiego. Poza walorami typowymi dla tego gatunku (dynamiczność, uporządkowany ciąg raczej niecodziennych zdarzeń, nagłe zwroty akcji), na uwagę zwraca potraktowanie przez autora problemu bezdomnych. W tekście wyraźny jest ton niezgody na traktowanie ich jako obywateli gorszej kategorii i niezasługujących na coś więcej niż bezduszna pomoc od państwa. Bez szukania usprawiedliwień dla ich sytuacji życiowej. W moich oczach to dodatkowy plus.

Za książkę dziękuję wydawnictwu Fabryka Słów.

Jadę łowić książki na wakacjach :-)

Twoja ilustracja w książce Marcina Mortki - konkurs graficzny

W związku ze zbliżającą się premierą marynistycznej powieści Marcina Mortki "Listy lorda Bathursta", inspirowanej dorobkiem literackim Patricka O'Briana (którego przekładu na język polski dokonał właśnie Marcin Mortka), Fabryka Słów oraz serwis Secretum.pl przygotowały konkurs graficzny.
Teraz każdy może wypróbować swoich sił i wykonać ilustrację startową do "Listów...". Decydująca siłą rozstrzygającą będą głosy internautów, którzy wybiorą zwycięską pracę.
Pomocne okaże się tutaj opowiadanie "Wieczór przed egzekucją", na podstawie którego należy wykonać pracę.
Opowiadanie znajdziecie na stronie Secretum.pl oraz poniżej. Nie będzie ono bezpośrednio zawarte w książce, ale do jej treści nawiązuje i stanowi natomiast internetowy bonus dla wielbicieli prozy Marcina Mortki.

Na Wasze prace czekamy od teraz do 22 czerwca 2012 roku, głosowanie odbędzie się od 23 do 30 czerwca, zatem czasu nie ma aż tak wiele.
Szczegółowy regulamin konkursu znajdziecie tutaj: http://secretum.pl/konkursy/konkurs-graficzny-listy-lorda-bathursta.html

Zapraszamy również do wzięcia udziału w ankiecie, w której można zdecydować, co teraz, wg czytelników, mógłby pisać Marcin Mortka:
http://www.facebook.com/questions/10150922113563774/


Marcin Mortka "Wieczór przed egzekucją"

Drzwi tawerny uchyliły się i do środka wtargnął lodowaty powiew.
– A szlag by cię... – odwrócił się stary Gunwhale z gniewnym grymasem, ale nie dokończył.
Starczyło bowiem rzucić okiem na przybysza, by wiedzieć, że dość już wycierpiał i nie zasłużył sobie na obelgi. W świetle nielicznych łuczyw i świec widać było, jak drżącymi z zimna dłońmi usiłuje ściągnąć przemoczony płaszcz, a w miejscu, gdzie stoi, tworzy się kałuża. Jego twarz przesłaniało szerokie rondo kapelusza, również ociekające wodą, lecz Gunwhale i tak nie miał w zwyczaju gapić się na ludzi.
– Pewnie całą drogę pieszo z Plymouth przeszedł – burknął Timbers.
Gunwhale spojrzał na starego cieślę okrętowego spode łba.
– Twoja sprawa, Timbers? – burknął. – Od kiedy interesują cię sprawy innych?
Każdy, kto regularnie przesiadywał w „Bows", starej karczmie leżącej kilka mil za Plymouth, dobrze wiedział, że nie wypada zbyt bacznie przyglądać się goszczącym tu ludziom. Wielu z nich było uczciwymi marynarzami ze statków wielorybniczych bądź którejś z Kompanii, chcącymi w spokoju pogadać ze znajomkami, ale zdarzali się przemytnicy, korsarze, dezerterzy i inni charakternicy, niechętnie stąpający w świetle dziennym po bruku Plymouth. Wielu z nich wykazywało osobliwą alergię na nazbyt długie bądź nazbyt badawcze spojrzenia.
Cieśla odsłonił pieńki zgniłych zębów, jakby miał zamiar warknąć jakąś ripostę, ale się powstrzymał. Przez chwilę przyglądał się przybyszowi, który zatrzymał się przy kominku, gdzie grzało się już kilku innych przemokniętych nieszczęśników, a potem ujął kufel i opróżnił go do dna.
– Gadał mi jeden znajomek, że osądzili już Doggsa – burknął. – Jutro z rana rozstrzelać go mają. Zarzutów było co niemiara.
– No, to się szybko uwinęli – uśmiechnął się sardonicznie Gunwhale i zaczął ubijać tytoń w fajce. – Nie wiem, czy jest coś, co wychodzi admiralicji lepiej od sądów wojennych. Co, kumotrzy?
Timbers wydął wargi, jakby Gunwhale powiedział najbardziej oczywistą rzecz pod słońcem, śpiący na blacie ławy Pike zachrapał głośnie, tylko młody Swifty wpatrywał się w starego żeglarza wielkimi oczami.
– M-m-mówisz o k-k-k...k-kapitanie Doggsie? – wyjąkał. – T-t-tym z „Venus"?
– Tymże samym.
Gunwhale pokiwał głową i rozpalił fajkę. Kłęby dymu zakryły na moment pomarszczoną twarz starego żeglarza.
– No i doigrał się, czarci syn. Dostał za swoje.
– Mmmówią, że ok-k-k...okrutnik był.
Swifty pochwycił za kufel i przytulił go do piersi, jakby ze strachem.
– Bo tak też było.
***
Na śródokręciu, pomostach i pokładzie rufowym HMS „Venus" zapanowała martwa cisza. Słowa Regulaminu Wojennego odczytanego przed chwilą grobowym głosem już dawno uleciały wraz z wiatrem i marynarze fregaty myśleli tylko o wyroku wydanym przed chwilą przez kapitana. Z niezdrową fascynacją przyglądali się, jak pomocnicy bosmana wloką szlochającego, jęczącego cicho Grieavesa i przywiązują go do gretingu, a sam bosman, pan Monroe, z namaszczeniem wyciąga kota o dziewięciu ogonach z rypsowego worka.
– Zasłużył sobie, padalec – bąknął ktoś z wachty sterburty.
– Za samą źle podwiązaną reję powinien dziesięć uderzeń zaliczyć – mruknął jego kolega. – A do tego jeszcze chlanie i bójka z Matthewsem.
– I wbił marszpikel w burtę.
– Cisza na pokładzie! – krzyknął wysokim głosem pierwszy oficer Hutchinson.
Marynarze posłusznie umilkli. Niektórzy pobledli, inni przygryzali wargi lub kręcili z niedowierzaniem głowami, jeszcze inni szeptali modlitwy, ale wszyscy co do jednego wpatrywali się w bosmana. Monroe zaś westchnął ciężko i machnął w powietrzu batem. Kot o dziewięciu ogonach – bawełniany sznur przemyślnie rozpleciony na dziewięć cieńszych – przeciął ze świstem powietrze i spadł na plecy skazańca.
Wrzask uderzył pod szare, skłębione chmury.
Bosman oblizał wargi, wziął zamach i uderzył znów, z całej siły. Na plecach Grieavesa wykwitła pajęczyna krwawych kresek, gęstsza z każdym uderzeniem. Monroe tłukł jak oszalały, tłum marynarzy wzdragał się, w oddali krzyczały przerażone mewy.
Nikt nawet nie spojrzał na kamienną twarz kapitana Doggsa.
***
Timbers zajrzał w głąb kufla, jakby nie mógł się nadziwić, że ten nadal jest pusty, a kiedy znów spojrzał na Gunwhale'a, jego małe, załzawione oczka zalśniły złością.
– Czarci syn! – parsknął. – Gówno wiesz, a mielesz ozorem kiej prorok. Brakuje tylko, byś łapskami zaczął machać! Nie słuchaj tego piernika, Swifty!
– A co? – Gunwhale zacisnął pięści, aż zachrzęściły. – Ty niby wiesz lepiej?
– A żebyś wiedział! – Timbers skrzyżował ramiona na piersi. – Tenże sam znajomek, co mi o skazaniu Doggsa powiedział, służy na „Venus" w podwachcie bezanu. I prawdę zna, bo wszystko widział na własne oczy. A ty, Swifty – wycelował paluchem w młodziana, który wpatrywał się szeroko otwartymi oczami to w jednego, to w drugiego marynarza – nie słuchaj gadaniny starych bab. Cokolwiek ci powiedzą, spytaj się: „Jakże to?".
– Jakże to? – powtórzył Swifty.
– Nie na głos! – zżymał się stary cieśla. – W duchu się spytaj, przygłupie. Zresztą, nieważne. Było inaczej, Gunwhale.
– Chcesz powiedzieć, że nie zaćwiczono Grieavesa z jego winy?
– Nie.
***
Drzwi do kajuty kapitańskiej skrzypnęły cicho. Doggs ostrożnie uniósł pióro i wsunął je do kałamarza, a potem spojrzał na nowo przybyłego.
– Za pańskim pozwoleniem – bąknął bosman Monroe. – Życzył pan sobie mnie widzieć.
Doggs nie odpowiedział. Rozparł się wygodniej na fotelu i przekrzywił lekko głowę, niczym wilk przyglądający się ofierze. Szczupłe dłonie o wąskich palcach splótł na blacie biurka. Nic, absolutnie nic w jego postawie i zachowaniu nie wskazywało na przeżywane emocje, w przeciwieństwie do bosmana, który przeciągającą się ciszę znosił z każdą chwilą coraz gorzej.
– Kawał z was chłopa, bosmanie – wycedził w końcu kapitan.
– Dz-z... Dziękuję – bąknął Monroe, nie wiedząc, jak zareagować na nieoczekiwane słowa Doggsa.
– Mało brakowało, a byście Grieavesa na paski rozwłóczyli – ciągnął dowódca jadowitym głosem. – Pokłóceni jesteście, panie Monroe? Bluźnił wam? Matce waszej urągał? Na żonę się połasił?
– N-n-nie – wyjąkał pobladły Monroe.
– No to czegoście chłopaka jak szkapę oćwiczyli?
Doggs wsparł się o blat biurka, jakby chciał poderwać się i skoczyć na bosmana.
– W blokadzie pływamy – kontynuował – ludzi brak w załodze, a wy dobrego marynarza...
– Marszpikel wbił! I z Matthewsem...
– Toteż wymierzyłem karę, Monroe! Stosowną! Dziesięć uderzeń, po których miał sobie pokrzyczeć, przemyśleć sprawę i zerwać się z rana na pański pieprzony gwizdek! Co wam przyszło do głowy, by go tak chłostać? Mało brakowało, a byście mu serce batem wydarli! Co was, do cholery, opętało, Monroe?
Kapitan aż drżał z tłumionej z trudem wściekłości, a mimo to mówił coraz ciszej, jakby był świadom, że nad jego głową, na pokładzie rufowym czuwają sternik, oficer wachtowy, przynajmniej jeden midszypmen i podoficer nawigacyjny, zwykłych członków załogi nie licząc. Monroe zaś wyglądał, jakby z trudem powstrzymywał łzy.
– Kazali mnie! – wyszlochał.
– Kto? – sapnął dowódca. – Kto wam kazał?
Wyszeptana odpowiedź zlała się w jedno z krzykiem na pokładzie:
– Żagiel na horyzoncie!
***
– Otóż to – pokiwał siwym łbem Gunwhale. – Takiś, kurwa, mądry, Timbers, tyle żeś świata zwiedził, z tyloma mądrymi ludźmi żeś gadał, a dalej widzisz to, co chcesz widzieć i wiesz to, co chcesz wiedzieć.
– Co znowu wygadujesz?
Cieśla zmarszczył krzaczaste brwi. Swifty patrzył to na jednego, to na drugiego, a jego oczy, choć zdawało się to niemożliwe, nadal stawały się coraz większe.
– Wszyscy wiedzą, co to był za żagiel, Timbers – wycedził Gunwhale. – A właściwie nie żagiel, tylko żagle. Slup „Antilope" uzbrojony w czternaście dział i bryg „Mistral" z dziesięcioma. Wszyscy to wiedzą, ba, w „Gazette" nawet o tym pisali.
– Proszę, w „Gazette" pisali – prychnął Timbers. – I kto to mówi? Stary Gunwhale, który ledwie nazwę własnej krypy umie przesylabizować! I tak dobrze, że wiesz, od której zacząć.
– Możesz sobie drwić – upierał się Gunwhale, całkiem zapomniawszy o wygasłej już fajce. – Pół Anglii gada o tym żałosnym starciu. Na litość boską, takie pryzy przepuścić...
***
Rufę „Mistrala" spowiły dymy prochowe, natychmiast rozegnane ostrym, morskim wichrem. Odpalony z rozpaczą pocisk chybił haniebnie – plusnął w fale kilkanaście sążni przed dziobnicą „Venus", podobnie jak kilka wcześniejszych. Bryg znakomicie żeglował półwiatrem, rozpiąwszy imponującą jak na tak mały okręt piramidę żagli, ale nie był w stanie umknąć dumnej fregacie ryjącej jego niewielki kilwater.
Huknęła dziobowa pościgówka. Kula wybiła dziurę w fokmarslu francuskiego brygu, na dziobie i śródokręciu poniosły się wiwaty. Doggs jednakże nie zaszczycił uciekiniera ani jednym spojrzeniem. Przyjrzał się uważnie żaglom i zbadał napięcie sztagu.
– Dwa rumby w prawo – rzucił.
– Aye, sir, dwa rumby w prawo! – zawołał podoficer nawigacyjny.
„Venus", której bukszpryt mierzył dokładnie w rufę „Mistrala", zaczęła odpadać, nie tracąc przy tym prędkości. Kapitan podniósł do oka lunetę i śledził coraz dalszy „Antilope".
– Panie Hutchinson, proszę poinstruować kanonierów, by załadowali działa kartaczami i łańcuchami – powiedział bez emocji. – Niech celują w żagle i w takielunek.
– Tak jest, sir.
Upłynęło pięć minut. Fregata z hukiem cięła fale, wyprzedzając „Mistrala". Jej burta znalazła się niemalże na wysokości burty francuskiego okręciku, na którego pokładzie zapanowało zamieszanie.
– Prawa burta gotowa, sir.
– Ognia – rzekł Doggs spokojnie, jakby wznosił toast.
– Ognia!
Furty działowe otwarły się z suchym trzaskiem, z ciemności pokładu działowego wyjrzały paszcze armat. Jako pierwsza wypaliła dziobowa pościgówka, a potem strzelały kolejne armaty, spowijając pokład kłębami gryzącego dymu prochowego. Łańcuchy masakrowały płótno żaglowe, cięły takielunek, wstrząsały rejami, szlachtowały każdego marynarza, który odważył się wyjrzeć z kryjówki. Gdy dym się rozwiał, oczom żeglarzy z „Venus" ukazała się opuszczająca się powoli bandera napoleońskiej Francji.
Na pokładzie rozległy się wiwaty.
– Czy zechce pan wydać polecenie opuszczenia łodzi? – spytał nerwowo Hutchinson, przełykając ślinę.
– Nie – odparł Doggs – nie zechcę. Kurs południowo-południowy zachód! – dodał i znów wycelował lunetę w znikający na horyzoncie slup.
***
– Bo ty korsarz jesteś i w Royal Navy nigdy nie pływałeś – pokręcił łbem Timbers. – Czy ty myślisz, że chłopakom admirała wolno się za pryzami uganiać, do cholery? Doggs zmiótł brygowi takielunek i rzucił się w pościg za slupem, okrętem większym i groźniejszym, a wszystko po to, by Bonniemu kolejny ząbek wybić! Czemu tak trudno ci to zrozumieć?
– Ano trudno – Gunwhale wyszczerzył pożółkłe zęby – bo wbrew temu, co gadasz, służyłem w Navy. I to całe dwa lata, zanim udało mi się zwiać z „Resolution". Dobrze wiem, że admiralskie chłopaki w dupie mają służbę dla kraju, a za pryzami uganiają się równie ochoczo jak my. Tym bardziej, że muszą się potem z owym admirałem podzielić zyskiem!
– Tedy co suponujesz? – Wydął wargi Timbers. – Nie dość, że okrutnik, to jeszcze tchórz? Bo się bał fregatę na bryg poprowadzić? Ech, bredzisz, Gunwhale, bredzisz. Ejże, Bobby, nalej nam jeszcze po kufelku!
– Pan gospodarz mówili, co by wam nie dolewać, póki za poprzednie nie zapłacicie – powiedział cicho Bobby, ciemnooki chłopak o jasnych, kręcących się włosach, dziwnie niepasujący do zatęchłej, ciemnej izby pełnej zakazanych gąb.
– Widziałeś skąpiradło? – Timbers uniósł brwi. – Pomyśleć, że ambrozję z Buckingham cichcem wyniesioną serwuje, a to przecież zwykłe piwo i to jeszcze psimi szczynami chrzczone. Hej, zaraz! – spojrzał baczniej na chłopaka. – Może i mi się co nieco w starym łbie poprzestawiało, Bobby, ale czy ty aby nie służyłeś na „Venus"?
– Tak – bąknął chłopak, oblewając się rumieńcem.
– Tedy rzeknij nam coś o kapitanie Doggsie. Okrutnik on czy nie?
***
Peter Doggs nie przepadał za zamkniętymi pomieszczeniami, a zwłaszcza takimi, które cuchnęły niedomytą krwią, strachem i cierpieniem. Mimo to wszedł do szpitalika, skinął doktorowi Abramsowi, który na jego widok niezgrabnie podniósł się z koi, i podszedł do Grieavesa. Leżący na brzuchu marynarz był przytomny, lecz jego oczy błyszczały gorączką.
– Co słychać, Grieaves? – zapytał cicho kapitan.
Jego wzrok przesuwał się po zakrwawionych bandażach pokrywających całe plecy żeglarza.
– Nic takiego, sir – wyszeptał tamten. – Oberwało się i tyle. Marynarska dola.
– Warto było?
– Warto. – W oczach marynarza błysnęła stal.
– Warto? – zdziwił się kapitan. – O ile dobrze pamiętam, zebrałeś w skórę za źle podwiązaną reję i bijatykę z Matthewsem.
– Matthews sam spieprzył robotę, sir, a potem powiedział wachtowemu, że to moja sprawka. Słyszał to Tommy z ekipy pana bosmana, no i mi powiedział, bo powinowaci jesteśmy. Skułem więc Matthewsowi mordę, ale...
– Aleś się nie domyślił, że coś więcej jest na rzeczy.
– A jest? – udał zdziwienie marynarz, choć twarz wykrzywił mu spazm bólu.
– Rzeknij no mi, Grieaves – kapitan przybliżył swą twarz i zniżył głos do szeptu – czyście kiedyś zadarli z porucznikiem Hutchinsonem?
***
– I co żeś jeszcze wyczytał w „Gazette", Gunwhale? – zapytał szyderczo Timbers po tym, jak Bobby przyniósł im nowe kufle. – Że kapitan Doggs zadkiem swoim frymarczył? Że się w kobiece fatałaszki przebierał?
– Stul pysk – warknął stary korsarz. – Ile Bobby pływał na „Venus", co? Dwa miesiące? Trzy? Dobrze sobie Doggsa zapamiętał? W porządku, może i Doggs w istocie ma dobre serce. Jedno w końcu drugiemu nie przeczy.
Timbers już chciał zapytać, co właściwie czemu nie przeczy, gdy Pike niespodziewanie poderwał głowę z blatu stołu i wyrzucił z siebie kilka bełkotliwych słów po kornijsku, spoglądając przy tym na swoich kamratów z przerażeniem. Swifty odsunął się od niego gwałtownie, mało z ławy nie zleciał.
– Spokojnie, Pike, spokojne – powiedział Gunwhale pojednawczym tonem i podsunął kompanowi kufel z piwem. – Łyknij sobie, to dojdziesz do siebie.
– I mów po angielsku, na litość boską – dorzucił Timbers. – Nikt już tu twej czarciej mowy nie rozumie.
Pike złapał za kufel i przez chwilę pił łapczywie, a potem otarł usta rękawem i stwierdził:
– Gadają, że Doggs z diabłem miał pakt... Że Złemu służy.
Gunwhale uzmysłowił sobie, że w „Bows" niespodziewanie zapadła cisza. Ludzie morza zgromadzeni przy sąsiednich stołach oraz przy kominku wpatrywali się teraz w nich z mieszaniną fascynacji i przestrachu.
– Gówno tam – powiedział powoli stary korsarz, nabijając fajkę drżącymi nie wiedzieć czemu dłońmi. – Czterdzieści i osiem lat po morzach pływam, a nigdym nie spotkał takiego kapitana, co to by się z Szatanem zwąchał. Chyba, że ów Szatan gadałby po francusku.
***
Kula z pościgówki „Venus" wpadła do wody dobrych kilkadziesiąt sążni za rufą „Antilope". Slup odpowiedział równie niecelnym strzałem i w chwilę później zniknął za wysoką, poszarpaną skałą. Nawigator Spencer stojący tuż obok Doggsa zaklął bezsilnie i pokręcił głową.
Kapitan z trudem utrzymywał spokój. Jednak choć wpatrywał się w skałę z nienawiścią, kolejną komendę wypowiedział głosem opanowanym, niemalże beztroskim.
– Cała załoga do zwrotu przez dziób! Panie Spencer, kurs północno-wschodni. Panie Monroe, czy zakończy pan wreszcie zakładanie nowego fokmarsla, czy mam może panu pomóc osobiście?
– Panie kapitanie – pierwszy oficer, w przeciwieństwie do swego dowódcy, w sztuce panowania nad sobą miał jeszcze wiele do zrobienia. Jego głos drżał, a na bladych policzkach pojawiły się niezdrowe rumieńce. – Czy to oznacza, że wracamy na pełne morze?
– Nigdy nie wątpiłem w pański talent nawigacyjny, panie Hutchinson.
– Czy potrafi mi pan wytłumaczyć powody, dla których rezygnuje pan z pogoni za łatwym pryzem? Czy w ogóle istnieją jakieś powody poza pańskim brakiem...
– No, proszę, panie Hutchinson – zachęcił go Doggs pozornie łagodnym głosem, choć jego oczy były zimne jak stal. – Niech pan dokończy. Czego mi brakuje?
– „Venus" żegluje półwiatrem o wiele lepiej od tego slupa! – wykrztusił pierwszy oficer. – Wystarczyłby kwadrans, a...
– A znaleźlibyśmy się w sytuacji bez wyjścia – przerwał mu ostro kapitan. – Wystarczyłby rzut oka na mapę tego wybrzeża, a wiedziałby pan, że ta skała wyznacza wejście do bardzo wąskiego kanału La Rapelle prowadzącego do przystani o tej samej nazwie, strzeżonej przez fort o tej samej nazwie. Doprawdy, nie posądzam Francuzów o życzliwość, ale wygląda na to, że urządzili to wszystko tak, by łatwiej było owo miejsce zapamiętać.
Mówił coraz głośniej, jakby chciał, by jego słowa dotarły do jak największej liczby ludzi. Marynarze i podoficerowie na pokładzie rufowym zaś desperacko udawali, że niczego nie słyszą.
– W ciągu kwadransa, który raczył pan wymienić, zapewne dogonilibyśmy „Antilope" – ciągnął Doggs. – Następnie jednakże musielibyśmy się odwołać do pańskich magicznych zdolności, Hutchinson, bo nikt nie jest w stanie zawrócić fregaty w tak wąskim kanale, zwłaszcza przy tym wietrze i przy ogniu z fortu. Czy chciałby pan o coś zapytać, Hutchinson?
– Nie, sir.
– Dobrze. Panie Spencer, po zakończeniu zwrotu proszę wziąć kurs na „Mistrala".
***
Ktoś podszedł do czwórki weteranów, klepnął wystraszonego Swifty'ego w plecy i usadowił się obok Timbersa, który usłużnie usunął się, stukając drewnianą nogą. Obcy wyciągnął zza pazuchy butelkę i postawił ją na stole z cichym stuknięciem. W świetle świecy widzieli krwistoczerwony kolor wina.
– Dajcie sobie spokój z tymi szczynami – powiedział cicho. – Napijcie się czegoś lepszego.
– To zaszczyt, drogi panie – odezwał się Gunwhale, który jako pierwszy odzyskał rezon. – Wińsko zapewne zacne. Jednakże nie wydaje mi się, byśmy się poznali.
Nie była to do końca prawda. Wiedział już, że mają przed sobą przemoczonego nieznajomego, który wszedł do karczmy na chwilę przed tym, jak rozpoczęli rozmowę na temat Doggsa. Zdążył się już nieco osuszyć, ale włosy miał poskręcane od wilgoci, a dłonie nadal mu drżały.
– Mam na imię Peter – rzekł – co powinno na razie wystarczyć. Zaciekawiła mnie wasza rozmowa, chłopaki, i postanowiłem się przysiąść. Mam nadzieję, że nie macie nic przeciwko temu.
Urzeczeni czerwoną zawartością, żeglarze bynajmniej nie oponowali. Przybysz sprawnie odkorkował butelkę i gestem przywołał Bobby'ego.
– Chłopcze, bądź taki dobry i przynieś kilka szklaneczek – rzucił cichym głosem. – Albo poczekaj, pójdę z tobą. Muszę zamienić kilka słów z gospodarzem.
Załapał rumieniącego się chłopaka za ramię i powlókł go do lady, szepcząc mu coś do ucha. Gdy wrócił, był niemalże rozpromieniony.
– A więc dobrze – rzekł, nalewając wino. – Panie Gunwhale, prawiliście, jakoby kapitan Doggs zgadał się z Francuzami.
– No, a jak to inaczej wyjaśnić? – wzruszył ramionami stary korsarz. – Doggs najpierw wypuścił z rąk „Mistrala", a potem pozwolił uciec „Antilope". Nic dziwnego, że stanie przed sądem, jak nie zdradę, to przynajmniej za nieudolność.
– Jestem pewien, że ktoś zarzucił Doggsowi to samo – uśmiechnął się nieprzyjemnie nieznajomy. – I poznał prawdę.
***
– Martwię się o was, Hutchinson – rzekł wolno Doggs.
Byli sami w wielkiej kajucie kapitańskiej „Venus". Dowódca siedział za biurkiem, wbijając wzrok w stojącego przed nim pierwszego oficera, który na przemian bladł i czerwieniał.
– Nie rozumiem, sir – wykrztusił.
– O, właśnie z tego powodu się o was martwię. Wy niczego nie rozumiecie, Hutchinson, a już tym bardziej życia na morzu. Morze, jak widzisz – wskazał dłonią fale za szerokimi oknami rufowymi – to żywioł absolutnie obojętny. Człowiek jest tu tylko gościem i może zdziałać tylko tyle, na ile morze mu pozwoli.
– Jeśli chcecie, kapitanie, wytłumaczyć tym swą nieudolność...
– Kolejną rzeczą, której ni cholery nie pojmujecie, Hutchinson, jest wojna. Jako dowódca Royal Navy mam za zadanie niszczyć żeglugę wroga najlepiej, jak potrafię. Dlatego też postanowiłem spróbować zniszczyć zarówno „Mistrala", jak i „Antilope". Unieruchomiłem pierwszy okręt z zamiarem zajęcia go później, a potem pognałem za drugim. Nadążacie?
Łagodny ton Doggsa stał w sprzeczności z jego lodowatym spojrzeniem. Hutchinson zaś aż wił się z wściekłości, którą tłumił z największym trudem.
– Ale i tak go nie dogoniliście! – parsknął. – Czemu więc nie...
– Nie dogoniliśmy „Antilope" tylko dlatego, że nagły podmuch wiatru wydarł fokmarsel z liklin. Fokmarsel to ten żagiel na pierwszym maszcie. Slup idealnie wykorzystał chwilę i odskoczył na dobrą milę. Bez wątpienia jego przewaga była wyższa, gdybyśmy zatrzymali się, by spuścić na wodę łodzie i zająć „Mistrala". Wracamy tu, zechce pan zauważyć, Hutchinson, do zagadnienia morza jako materii obojętnej.
– Wracamy tu do kwestii pana jako oficera niekompetentnego i impertynenckiego – warknął młodzieniec. – Gdyby zgodził się pan spuścić łodzie na burtę, udałoby się zająć chociaż „Mistrala". A tak nie mamy ani slupa, ani brygu, za to ścigają nas dwie francuskie fregaty, które w tym czasie przyszły brygowi na pomoc!
Jego drżący palec wskazał dwa żagle na horyzoncie, doskonale widoczne przez okno rufowe.
– To ci los! – Doggs udał zadumę. – Bo kolejną rzeczą, której pan nie rozumie, jest to, że nasz wróg ma czelność pływać swobodnie po morzu, a także pojawiać się w miejscach, których z nami nie uzgadniał.
– Pańska impertynencja, Doggs, nie ma granic!
– Zgadza się. Mierzyć się z nią może jedynie pańska chciwość, Hutchinson. Doskonale wiem, o co panu chodzi – oczy Doggsa zwęziły się do dwóch szparek. – Gdybyś pan zszedł z załogą abordażową do łodzi i zajął „Mistrala", a potem dopłynął na nim do Anglii – co byłoby dość realne, pod warunkiem, że zostawiłby pan dowodzenie majtkom – zostałby pan automatycznie mianowany dowódcą jednostki nieklasyfikowanej. Po niespełna roku stażu porucznika! A tymczasem pański dowódca, któremu jak na złość zachciało się walczyć o kraj i króla, bezczelnie zniweczył pańskie plany.
– Jest pan parszywym kłamcą! – Głos Hutchinsona się załamał. – I na jedno może pan liczyć. Gdy dotrzemy do Anglii, oskarżę pana o brak kompetencji, zdradę i zachowanie niegodne dżentelmena oraz oficera Royal Navy. Zostanie pan postawiony przed sądem wojennym, a z uwagi na fakt, iż mam rozległe kontakty w parlamencie i admiralicji, wyroku może być pan pewien.
– Aha – rzekł po chwili Doggs. – I jak rozumiem, nic pana od tej decyzji nie odwiedzie?
– Nie – uśmiechnął się mściwie pierwszy oficer.
– Rozumiem i pochwalam – stwierdził Doggs.
A potem wstał i z całej siły rąbnął Hutchinsona pięścią w twarz.
***
– A skąd te wasze rewelacje, panie Peter? – spytał Gunwhale, lecz wyborny smak wina natychmiast zmazał podejrzliwość z jego oblicza.
– Ludzie zaczynają gadać – Tamten wzruszył ramionami. – Ponoć Doggs nawet nie starał się zachować ciszy, a sami dobrze wiecie, że wszelkie rozmowy w kajucie kapitańskiej dobrze słychać z pokładu rufowego. Zresztą, grzmotnął tego młodego nie raz, a kilkakrotnie. Głuchy by usłyszał, tyle że ludzie z początku bali się gadać.
– I wcale się nie dziwię – mruknął Timbers. – Wydaje mi się, że to jadowita żmija, ów Hutchinson. Oby go szlag trafił!
– Trudno się nie zgodzić – uśmiechnął się ponuro nieznajomy, ale w jego oku pojawił się nieznany, złowrogi błysk. – Zresztą, skoro już tak sobie miło gawędzimy, przyszło mi do głowy, by zaproponować wam pewną robotę.
Rozejrzał się po karczmie, w której na nowo zapanował gwar. Nikt już nie zwracał na nich uwagi.
– Sęk w tym, dobry panie, że my już mamy przydział – rzekł Timbers. – Czekamy, aż kapitan Worst wyrychtuje „Ladybird". A co do innej roboty... Zważcie, panie, że mnie Fortuna zabrała nogę, Gunwhale'owi ramię, Pike zdążył zgłupieć do szczętu, a Swifty jeszcze nie dał rady zmądrzeć.
– Nadacie się idealnie, tym bardziej, że dużo od was nie chcę. A kto wzgardzi dwoma gwineami na łebka?
– Trzema – odruchowo rzekł Gunwhale.
– Trzema. Posłuchajcie tedy. Niedługo przybędzie tu pewien oficer marynarki. Zapewne nie będzie nosił munduru, ale poznacie, że to oficer.
– Werbować będzie? – Swifty otworzył szeroko oczy.
Pike zabełkotał coś po kornijsku.
– Z pressgangiem przybędzie? Do Navy werbować?
– Nie. A w każdym razie jeszcze nie. Będzie szukał Bobby'ego.
– Bobby'ego?
– Tak, tego chłopaka, co wam szczyny dolewa. Będzie pytał tu i ówdzie, oszczędźcie mu więc trudu i powiedzcie, że Bobby siedzi w pokoju numer trzy.
– Czy chłopak rzeczywiście tam będzie?
– Tak, ale razem ze mną. Gdy oficer się tam uda, ruszcie za nim. Na pewno nie będzie sam i będę wam wdzięczny, jeśli to zmienicie. Poczekajcie, aż ze środka dobiegnie łomot i do dzieła.
– I to wszystko? – spytał Gunwhale z pirackim błyskiem w oku.
– Prawie – odparł Peter. – Przynajmniej dla was, panie Gunwhale – dodał, patrząc na jego hak.
***
Najpierw rozległo się ciche, niemalże dyskretne stukanie, a potem drgnęła klamka.
– Bobby? – spytał zachrypniętym głosem Hutchinson, wkradając się do pokoju. – Bobby, jesteś tu?
W świetle samotnej świecy widać było, że chłopak trzęsie się jak osika. Patrzył na przybysza szeroko otwartymi oczami i szczękał zębami tak mocno, że nie był w stanie wykrztusić słowa. Jego wzrok co chwila umykał w bok do kąta za drzwiami, ale Hutchinson nawet tego nie zauważył. Oblizał wargi i cicho zamknął za sobą drzwi.
– Niepotrzebnie uciekałeś z „Venus", chłopcze. Powinieneś był się domyślić, że cię znajdę – wyszeptał.
Zaskrzypiała podłoga, gdy podchodził coraz bliżej.
– Przecież ci obiecywałem.
Po policzkach chłopca płynęły łzy. Hutchinson ściągnął rękawiczkę i pogładził go po posklejanych włosach.
– Źle cię tu traktują, co? – szeptał chrapliwie. – Brudny jesteś, spocony, ubrany w jakieś szmaty. Zabiorę cię stąd do miejsca, gdzie będziesz żył jak królewicz. Być może nawet wybaczę ci, że ode mnie uciekłeś.
Ciszę przerwał szczęk odciąganego kurka pistoletu.
– On nie uciekł – powiedział cicho Doggs, który wygodnie siedział na zydelku za drzwiami i mierzył w Hutchinsona z pistoletu. – Spójrz tylko na niego, Hutchinson. Jest przerażony tak bardzo, że dezercja w ogóle nie przyszłaby mu do głowy. To Grieaves go namówił, jego wuj, jak się okazało. Ba, namówił! Niemalże siłą z „Venus" ściągnął, gdy zawitaliśmy do Plymouth.
– Co ty tu robisz? – Hutchinson pobladł jak trup. – Przecież jutro masz stanąć przed plutonem egzekucyjnym!
– Ano mam. – Doggs pokiwał głową. – I stanę. Jednakże szkoda by było, bym wcześniej nie załatwił kilku spraw. Sporo się na twój temat dowiedziałem od Grieavesa, potem wyciągnąłem kilka własnych wniosków i postanowiłem, że zaaranżuję to spotkanie.
– Zaaranżuję?
– A jak myślisz, kto wysłał do ciebie list z informacją, że Bobby pracuje w „Bows"? – Doggs skrzywił się paskudnie. – Opatrzność?
– A więc postanowiłeś zastawić na mnie pułapkę, tak? – Hutchinson opanował się już na tyle, by mówić z szyderstwem w głosie. – I ukarać mnie?
– Nie będę cię karał, Hutchinson. Tym zajmie się Bóg. Od wieków zajmuje się łajdakami, sodomitami i szubrawcami, będzie doskonale wiedział, co z tobą zrobić. Ja cię tylko chciałem do niego jak najszybciej posłać.
– Mam ludzi na zewnątrz! – Głos pierwszego oficera „Venus" zadrżał.
– Wiem. Gunwhale! Timbers! – ryknął Doggs, odłożył pistolet i rzucił się na Hutchinsona.
Bobby uskoczył z wrzaskiem w kąt. Krzesło, na którym przed chwilą siedział, pękło z trzaskiem, Hutchinson runął na podłogę, przygnieciony ciałem Doggsa. Chciał się poderwać, ale kapitan złapał go za szyję, ścisnął z całej siły i rąbnął kilkakrotnie potylicą o podłogę. Odpowiedziały mu łoskot i stłumione przekleństwa za drzwiami.
– Sodomito cholerny! – syczał. – Mydłku ty! Gnido skurwysyńska! Własnego dowódcę podpierdolić chciałeś, tak? Żeby takich chłopców jak Bobby już we własnej kajucie kapitańskiej obmacywać? Ty łajdaku!
Hutchinson zdołał zacisnąć dłonie na nadgarstkach Doggsa, zebrał wszystkie siły i zerwał uścisk, a potem wywinął się jak wąż i rzucił prosto do kąta, w którym leżał pistolet. Złapał go, obrócił się, nacisnął spust. Nie było wystrzału.
– Nienabity! – wyjaśnił Doggs.
Z rozpędu kopnął Hutchinsona w podbródek. Mężczyzna padł na ścianę.
– Bobby, otwórz okno – polecił mu kapitan, a sam złapał półprzytomnego pierwszego oficera pod ramię. – Wśród wielu rzeczy, których nie rozumiesz – dodał – jest potęga ludzkiej nienawiści.
I wypchnął Hutchinsona przez okno.
***
Deszcz ustał jakąś godzinę temu i kopanie wilgotnej ziemi przychodziło bez większej trudności. Mimo to zasapany Timbers spojrzał z niechęcią na coraz większy dół i splunął.
– Pierdolę – oznajmił. – Jużem się narobił. Starczy jak na trzy gwinee.
Ani Pike, ani Swifty, mokrzy od potu, zawzięci, nie zwrócili na niego uwagi, tak więc kuternoga wygramolił się z dołu i pokusztykał do Gunwhale'a oraz Petera, którzy stali kilka kroków dalej, tuż przy ciałach.
– Zauważył ktoś bijatykę, jak myślicie? – spytał przybysz.
Jego twarz zakrywał cień rzucany przez rondo kapelusza.
– W „Bows"? – Gunwhale udał zdziwienie i pyknął z fajki. – Gdybyście, panie, trupa na dół znieśli, to może ktoś by zauważył.
– Wtedy trzeba by powiedzieć, że to oficer z Navy – sapnął cieśla. – Ludzie momentalnie by oślepli. Mogę was o co spytać?
Przybysz ani razu nie okazał wobec nich wyższości, ale obaj starzy żeglarze instynktownie wyczuwali u niego autorytet przynależny ludziom wyższej rangi.
– Możecie.
– Czemu was Bobby po rękach całował, kiedyśmy wychodzili, panie?
– To długa historia. – Nieznajomy zasznurował usta. – Może Bobby wam ją kiedyś opowie. Zakopcie ich porządnie, chłopaki. Dziękuję za pomoc i do zobaczenia. Ja muszę już ruszać, do Plymouth kawał drogi pieszo.
– Chcecie do Plymouth pieszo dojść? – zdziwił się Timbers. – A na jaką cholerę? Nie lepiej wam się w „Bows" przespać i z rana ruszyć?
– Nie, nie mam czasu. O świcie mają mnie rozstrzelać. Głupio się spóźnić na własną egzekucję.
– Wyście kapitan Doggs? Peter Doggs? – wyjąkał zaskoczony Gunwhale, a Timbers jedynie rozdziawił usta.
Nieznajomy uśmiechnął się lekko, pozdrowił ich gestem i wyruszył w drogę.

Gdy księżniczka nie chce wyjść za mąż

Eva Ibbotson, Na tropie ogra, seria Księżycowy Kamień, wyd. Egmont

Wyobraźcie sobie, że otwieracie książkę i czytacie: „Ludzie zazwyczaj są szczęśliwsi, gdy mają suche stopy. Nie lubią słuchać odgłosu chlupotania  w butach ani czuć wody przepływającej pomiędzy placami stóp. Wiedźma z Dribble była jednak inna. Mokre stopy wprawiały ją w lepszy nastrój (…). Teraz zamoczyła skarpetki w umywalce, upewniła się, że całkowicie nasiąknęły wodą, potem włożyła je i zeszła na dół, by przygotować owsiankę dla siebie i swoich lokatorów”. Przyznaję, że ten początek zauroczył mnie. Potraktowałam go jak obietnicę, że w tej książeczce akcja potoczy się oryginalniej niż to zazwyczaj bywa w powiastkach przeznaczonych dla dzieci. I rzeczywiście tak było.
„Na tropie ogra” to kolejna książka z serii Księżycowy Kamień przeznaczona dla czytelnika od ośmiu lat. Z ujmującym początkiem i zakończeniem oraz ze środkiem pełnym przygód, w których ważną rolę odgrywa kilka niezwykłych postaci. Chociaż część z nich jest baśniowa, jak Wiedźma, troll Ulf i czarodziej Bri-Bri, posiadają one więcej ludzkich, normalnych cech niż nadprzyrodzonych. Przede wszystkim z winy człowieka utraciły swoje miejsce na ziemi i są zmuszone żyć jak inni londyńczycy. Nie używają zaklęć, a jeśli nawet – to te nie działają. A jednak, jak się okazuje, mają dobre serca i wiele do zrobienia, gdyż zostały przypadkowo wybrane przez boginie przeznaczenia, stare, głuche i ślepe Norny.
W tej książce przypadek odgrywa zresztą dużą rolę. To dzięki niemu trójce, która wyruszyła w wyprawę do miejsca, gdzie żyją ogry, a po ludziach zostają stosy ogryzionych kości, towarzyszy chłopiec Ivo, sierota z domu dziecka. Stało się to po tym, jak ropucha Gladys, chowaniec wiedźmy niespodziewanie odmówiła opuszczenia domu. On też sprawił, że to właśnie naszym bohaterom przypadł udział w tak niebezpiecznej wyprawie ratunkowej. Niespodzianka czeka ich też po przybyciu do zamku ogra o złowrogiej sławie i spotkaniu księżniczki, która mają zabrać do domu.
Autorka w sposób pełny wrażliwości i z prostotą porusza niełatwe tematy, takie jak brak akceptacji, nadmierna kuratela ze strony rodziców i jednocześnie samotność i brak radości, która staje się udziałem tych, którzy nie spełniają czyichś oczekiwań. Jej opowieść daje jednak nadzieję, że możliwe jest znalezienie się tam, gdzie można być sobą, w otoczeniu przyjaciół, którzy nas lubią i doceniają. Że sami możemy wpływać na nasz los – bo księżniczka nie musi, jeśli nie chce, zostać żoną księcia i mieszkać w pałacu do końcu życia, sierota nie będzie jednym z kilkudziesięciu dzieci w takim samym ubraniu, jak inni i z przewidywalnym rozkładem dnia, a Clarence (kim jest Clarence?!) może siedzieć w jajku tak długo, jak ma na to ochotę. Gorąco polecam za pozytywny przekaz i subtelne poczucie humoru!

Za książkę dziękuję wydawnictwu Egmont.

Iwaszkiewicz był człowiekiem

Ludwika Włodek, Pra. O rodzinie Iwaszkiewiczów, wyd. Wydawnictwo Literackie

Ludwika Włodek, prawnuczka Jarosława Iwaszkiewicza, odsłania kulisy prywatnego życia na Stawisku. Tym samym prezentuje Jarosława Iwaszkiewicza przede wszystkim jako człowieka, ojca i dziadka, a także jako część większej całości, rodziny z jej dobrymi i bolesnymi przeżyciami. Zresztą bohaterem tej książki jest nie tylko sam pisarz i jego najbliżsi. To także inni, mniej znani członkowie rodziny Iwaszkiewiczów, a także Lilpopów, z których wywodziła się żona Jarosława, Anna. Od zwykłego zbioru anegdot ta książka różni się nieukrywaniem prawd niekoniecznie miłych, czasem wstydliwych, a często banalnych. Także gdy dotyczą osoby samej autorki. To z jej relacji wiemy, że głęboka religijność Anny Iwaszkiewicz, która ocierała się o dewocję, współgrała z jej umiłowaniem czystości wyniesionym z rodzinnego domu. Żadna z tych cech nie przeszła jednak na którąkolwiek z córek. O jednej z nich powstało nawet powiedzenie, że zaczyna dzień od rozlania oleju w lodówce. Nie są to sprawy może ważne z punktu widzenia historii i literatury, jednak Ludwika Włodek nie stawia sobie za cel pokazania życia na Stawisku w jego oficjalnej odsłonie. Chętnie sięga po fakty, które naukowcy pomijają, a które stanowią kwintesencję życia domowego i zaważają na stosunkach między domownikami. Bez skrępowania pisze więc o fatalnej kuchni na Stawisku, niezaradności prababki w sprawach domowych i jej wspaniałych przekładach, o babci, która nie umiała zająć się własnymi dziećmi po rozpadzie zbyt wcześnie zawartego małżeństwa, o współczesnych sporach prowadzonych z kuzynem na temat ważności szlacheckiego pochodzenia (przez nią traktowane z przymrużeniem oka). Stara się zrozumieć swego wybitnego pradziadka za ugodowość wobec PRL-owskich władz, ale nie broni go za wszelką cenę. A potem wspomina portret Jadwigi Śliwińskiej, swojej praprababki, który pomagał w odwracaniu uwagi... dzieci-niejadków, w tym jej samej.
Pisząc o rodzinie, autorka zaczyna od swoich prapradziadków. Siłą rzeczy jej relacje im bliżej współczesności, tym bogatsze w szczegół. Rozmach przedsięwzięcia jest naprawdę imponujący, a tablice genealogiczne na końcu książki ułatwiają rozeznanie się, o kim mowa. Zwłaszcza, że w tej historii nie brak osób, które weszły do rodziny, dalszych krewnych, znajomych, przyjaciół domu i bliższych współpracowników. Czuć, że z wieloma osobami, o których pisze, Ludwikę Włodek łączy głęboka, emocjonalna, międzypokoleniowa więź. Dzięki rodzinnym przekazom i dostępie do korespondencji poznała swoich przodków jak mało kto. Charakterystyczne powiedzonka, nawet bajki, cechy charakteru, ukochane zwierzęta, wymyślony język córek Iwaszkiewicza – wszystko to jest dla autorki ważne i wciąż istotne w rodzinnym sposobie porozumiewania. Nawet gdy dotyczy osób, które już nie żyją. W ich losach Ludwika Włodek dostrzega ten sam czynnik, który miał także fatalny wpływ na jej życie osobiste. To gorzka refleksja, ale pozbawiona obwiniania innych za swoje niepowodzenia.
Ludwika Włodek napisała szczerą książkę o swojej rodzinie, unikając stawiania jej na piedestale. Może nie zawsze to, co pisze jest pochlebne, ale nie mamy też odczucia, że uczestniczymy w rodzinnym praniu brudów. Jej relacja jest bogata, oparta na dokumentach, własnych podróżach i rozmowach. Nie brak w niej krytycyzmu, ale jeszcze więcej jest zrozumienia i miłości do krewnych. Właśnie takich, jacy byli i są naprawdę. To robi wrażenie, bo nie każdego byłoby na to stać.

Za książkę dziękuję Wydawnictwu Literackiemu.

Afryka to nie dekoracja

Bartosz Marzec, Nasz człowiek w Botswanie, wyd. Muza

Traf chciał, że w dniu, gdy kończyłam czytanie i recenzowanie tomu opowiadań Wojciecha Albińskiego, kurier przywiózł książkę pod tytułem „Nasz człowiek w Botswanie”, opowiadającą właśnie o Albińskim. Ostatnie strony „Soweto – my love” i zdania pisanej recenzji przeplotły mi się z opowieścią Bartosza Marca o tym, jak po raz pierwszy miał styczność z prozą tego pisarza, nie mając pojęcia, kim jest autor podsuniętego mu do czytania tekstu. To spotkanie literackie zaowocowało wspólną podróżą do miejsc, w których Albiński mieszkał, pracował i w końcu - o których pisał.
Albiński to nietypowy emigrant, którego do wyjazdu z Polski na początku lat 60. nie skłoniły ani przyczyny ekonomiczne ani polityczne. Jego droga zaczęła się w podwarszawskich Włochach i poprzez Paryż, bezpieczną i spokojną Szwajcarię, potem Botswanę, zakończyła się wreszcie w Republice Południowej Afryki. Jako geodeta przemierzał busz i pustynie, wymierzał tereny pod farmy i drogi. I pisał.
Zawarte w „Naszym człowieku w Botswanie” wspomnienia, rozmowy, anegdotki, wreszcie odwiedziny u znajomych odsłaniają portret człowieka, o którym można powiedzieć: zdystansowany, ale uważny obserwator, otwarty na to, co może przynieść Afryka, nietraktujący jej jako dekorację, tylko miejsce, w którym może się wszystko zdarzyć. Jeden na sto z tych, którzy nie wyrastają z czytelniczych fascynacji dzieciństwa i ruszają w świat, by odkryć własne niezbadane lądy. Ten, który pisze z głębszej potrzeby, bo jak mówi – taka widać jest jego konstrukcja jako człowieka – a nie po to (to mój wniosek), by brylować w towarzystwie, upajać się pisanym słowem i przekazywać światu własne mądrości. O tym świadczy sama twórczość Albińskiego utrzymującego się latami z geodezji. Jego teksty pozbawione są wyjaśnień, nie prowadzą czytelnika w stronę jedynej słusznej prawdy, tylko pozwalają mu na samodzielny odbiór przedstawionej rzeczywistości.
Biografia Bartosza Marca uświadomiła mi, jak mocno proza Albińskiego jest zakorzenionych w tym, co on sam usłyszał lub czego był świadkiem. Jak cienka bywa linia między prawdą a twórczością literacką, której podstawą jest nie tylko umiejętność pisania, ale i dobra pamięć. Historia o tym, jak pisarza w Johannesburgu dwóch mężczyzn zapytało o to, czy posiada on broń (przy czym każda odpowiedź mogła albo doprowadzić do krwawej konfrontacji albo do zuchwałego rabunku), aż nadto wyjaśnia, skąd Albiński czerpie inspirację do opowiadań, których tematyka bywa niezwykła jak na nasze polskie warunki.
Bartosz Marzec nie ukrywa fascynacji osobą pisarza, którego sposób pisania i wybór drogi życiowej kojarzy mu się z podróżniczą żyłką i otwartością na nowe, a nawet... brytyjskością! Udało mu się stworzyć książkę, która przedstawia osobę Wojciecha Albińskiego wielopłaszczyznowo. Nie jest to łatwe w przypadku kogoś tak dyskretnego, ale okazuje się, że kluczem do tego pisarza są jego opowiadania. A także lektury, które go ukształtowały (wśród nich można wymienić i powieści Conrada, i przeczytaną 30 razy relację pewnego Polaka, starszego sierżanta Legii Cudzoziemskiej). I chyba najbardziej – przypadek, który zaprowadził Wojciecha Albińskiego aż do Afryki, czego ten nigdy nie żałował. Całość czyta się niezwykle szybko, a książka pozwala nam poznać nie tylko samego prozaika, ale i rzeczywistość RPA i Botswany. W tym także to, co dawało, a co zabierało życie w uprzywilejowanym dla białych świecie rządzonym przez prawa apartheidu. Biografia sprawi dużą przyjemność tym, którzy czytali chociaż część prozy Albińskiego. I rozbudzi apetyt, by zapoznać się z resztą. Mój rozbudziła. I to bardzo  mocno!

Za książkę dziękuję wydawnictwu Muza

W krainie ponurej egzotyki

Wojciech Albiński, Soweto – my love, Seria Archipelagi, wyd. W.A.B

Każdy, kto zna „Achtung! Banditen!” Wojciecha Albińskiego, może się zdziwić po przeczytaniu zbioru opowiadań „Soweto - my love”. Te książki nie tylko różnią się umiejscowieniem tematu - „Achtung! Banditen!” to utrwalone pamięcią dziecka wspomnienia wojny spędzonej w podwarszawskich Włochach, podczas gdy „Soweto...” to przepuszczony przez pisarską wrażliwość i warsztat zapis rzeczywistości RPA, kraju, w którym Albiński mieszkał i pracował wiele lat. Odmienne jest też ich ujęcie. „Achtung!...” jest spójne i bardziej logiczne, podczas gdy „Soweto...” oznacza nagromadzenie różnych narratorów (czasami jest ich kilku w jednym opowiadaniu), a tym samym punktów widzenia, sposobów bycia i myślenia. Ich akcja rozgrywa się i w okresie apartheidu, jak i po jego zakończeniu, bywa też, że w czasie bliżej nieokreślonym. Bohaterami Albińskiego są przyjezdni Europejczycy, Afrykanerzy i tak zwani natives. Rzadziej trafiają się opowiadania, gdy narrator mówi w pierwszej osobie.
Już podczas lektury nie sposób nie dostrzec, że lata apartheidu tylko pogłębiły między mieszkańcami RPA mentalną barierę, jeszcze bardziej oddaliły kulturowo i pozostawiły w najlepszym razie nieufność, w najgorszym wrogość. Być może naturalne wymarcie pokoleń, które doświadczały pogardy i nienawiści, powoli zmieni ten stan rzeczy? Takie przeświadczenie zdaje się wypływać z opowiadania otwierającego tomik, w którym rodzina życzy śmierci dziadkowi w obawie, by ten w rzadkim przebłysku świadomości nie zaczął się interesować ciemniejszym kolorem skóry jednej z wnuczek.
W „Soweto - my love” znajdziemy wszystko. Domy z czterema sypialniami, które świadczą o statusie i są jednocześnie pułapką dla swoich mieszkańców, im bogatszych, tym bardziej narażonych na napady. Poczucie niebezpieczeństwa, które nie znika, nawet gdy bandyta sam staje się obiektem kradzieży. Zderzenia odmiennych tradycji (przykład lekarza z dyplomem i wiejskiego sangomy, który sztuki uzdrawiania uczył się od swojego ojca czy zakonnic oskarżonych o zjadanie niemowlęcych paluszków). Procesy wywrotowców i wyznania przed Komisją Prawdy tych, którzy służyli reżimowi. Przypominające z zewnątrz bunkry luksusowe domy towarowe. Kolor skóry, który w zależności od koniunktury spycha na margines lub bywa atutem w interesach czy w życiu towarzyskim. Podstawy ideologiczne apartheidu, które tracą na znaczeniu, gdy dotyczą spraw osobistych.
Dla prozy Albińskiego typowy jest brak jakichkolwiek wyjaśnień czy naprowadzeń. Brak również oceny opisywanego świata. Ta beznamiętność budzi konsternację, a z drugiej strony bardziej wyczula na różnorodność. A w niej jest miejsce na zwyczajność, która, o dziwo, sąsiaduje z poczuciem zagrożenia i obłudą. Właśnie to wydaje się być cechą charakterystyczną życia w RPA i stanowi o jego ponurej egzotyce. W zawieszeniu pozostaje odpowiedź na pytanie, czy obywatele tego państwa mogą znaleźć jakąkolwiek płaszczyznę porozumienia.
Opowiadania Albińskiego, chociaż same zdają się być pozbawione emocji, budzą silne uczucia i wywołują wiele przemyśleń. Razem tworzą niezwykłą mozaikę ludzkich losów i postaw. Są niejednorodne, tak jak cała dotychczasowa historia RPA. Zachwycają zmysłem obserwacji i rozpiętością podejmowanych tematów. A przy tym nie upraszczają skomplikowanych stosunków społecznych tego południowoafrykańskiego kraju. W rezultacie powstała rzadko spotykana, wspaniała proza!

Za książkę dziękuję wydawnictwu W.A.B.

Przyjemności płynące z powolności

Carl Honoré, Pochwała powolności, tłum. Krzysztof Umiński, wyd. Drzewo Babel

Jest sobotni poranek. Dopiero otworzyliśmy oczy i jeszcze przeciągamy się w pościeli. Czeka na nas tyle rzeczy do zrobienia – to wszystko, na co brakuje czasu w ciągu tygodnia. Jednak zamiast się zrywać, szepczemy do siebie dwa słowa: „pochwała powolności”. Uśmiech. To nasze hasło, które wypowiadamy, gdy jest nam dobrze, chcemy przedłużyć ten stan, a chwile mijają bez spoglądania na zegarek. Tak właśnie na moje życie wpłynęła „Pochwała powolności”. I to zanim zdążyłam przeczytać ją do końca! Nie było to proste, bo mój mąż nabrał zwyczaju mi ją podkradać i kiedy w końcu odnajdywałam ją wciśniętą pod poduszkę, w stercie gazet lub w służbowej torbie, miała zakładkę w zupełnie innym miejscu niż ją zostawiłam.
Co takie ma w sobie ta książka, która nie jest fikcją, a zatem nie daje oderwania od rzeczywistości? Najkrócej byłoby powiedzieć, że zachętę do zmiany tej rzeczywistości. Nie w wymiarze globalnym, a w najbliższym otoczeniu. Bez względu na to, czy chodzi o jedzenie, pracę, wypoczynek, wychowanie dzieci, a nawet seks. I nie chodzi tu o lenistwo i nic nierobienie, a o spowolnienie tempa, wtedy gdy to możliwe. Cieszenie się bliskością, smakiem, rozmową, po prostu byciem.
Carl Honoré nie napisał „Pochwały …” bez powodu. Gonitwa z czasem była dla niego czymś normalnym, częścią codzienności. I tylko dziecko proszące go o dłuższe przytulanie i opowiadanie bajek (całych, nie skróconych do kilku minut) uświadomiło mu szybkość, z jaką mijają kolejne dni i noce. W swojej książce Carl Honoré podejmuje się wytłumaczenia, jak to się stało, że ludzkość - tak w końcu nowoczesna, żyjąca w zautomatyzowanym świecie - pracuje coraz więcej i coraz ciężej, jada byle jak i byle co. Zwłaszcza, że nie trzeba być lekarzem, by wiedzieć, że taki styl życia nie wpływa dobrze ani na zdrowie, ani na jakość wykonywanej pracy i tym bardziej na przyjaźń oraz relacje miłosne i rodzinne. W dodatku intensywne rolnictwo zanieczyszcza środowisko i dostarcza zubożonego, wątpliwej jakości pożywienia.
Autor dosyć szczegółowo, a ciekawie opisuje, jak zaczęło się życie ludzkości prowadzone pod dyktando wskazówek zegara. Podaje przy tym wiele ciekawostek, dat, faktów. Wśród nich moją ulubioną jest ta tłumacząca, dlaczego w średniowieczu bitwy odbywały się o wschodzie słońca. Cóż, była to jedyna pewna pora dnia, na którą obie strony mogły się umówić bez żadnych wątpliwości. Jednak większość tego, co opisuje Carl Honoré, dotyczy współczesności. Być może dlatego, że powoli rodzą się trendy próbujące znieść dyktaturę pośpiechu. Autor nie poprzestał na gromadzeniu faktów, ale też osobiście poznawał ludzi zaangażowanych w ruchy slow i na własnej skórze doświadczał, na czym one polegają. Czasem, jak w przypadku warsztatów z tantrycznego seksu, pisze o tym z pewnym zażenowaniem, co ja akurat przyjmuję za dobrą monetę. W końcu rzecz dotyczy sfery intymnej, a opis doznań zmysłowych zawsze wypada blado i mało wiarygodnie w porównaniu z realnymi odczuciami. Autor zresztą stara się unikać jakichkolwiek duchowych (czy też new age'owych) odniesień przez całą książkę. Kieruje ją do wszystkich, którym zależy na dobrym życiu. A w nim powinien być czas na spacer, trzymanie się za rękę i oglądanie gwiazd. Tak po prostu. Dla przyjemności :)

Za książkę dziękuję wydawnictwu Drzewo Babel.

"Mam albabi, że to nie ja!"

Ewa Nowak, Środek kapusty, seria Księżycowy Kamień, wyd. Egmont

Jedną z przyjemności posiadania dziecka jest to, że wraca się do ulubionych lektur z dzieciństwa, a bywa, że poznaje się zupełnie nowe książki pisane z myślą o najmłodszych czytelnikach. Te dorosłe, czytelnicze spotkania sprawiają inną frajdę, a często są okazją do wspólnego pośmiania się. „Środek kapusty” Ewy Nowak dostarcza takich chwil całkiem sporo, a to za sprawą głównej bohaterki, siedmioletniej Julki.
Julce daleko jest do przesłodzonego obrazu grzecznej dziewczynki. Ale nie jest też zwykłą łobuzicą. Julka jest po prostu sobą – dociekliwą kilkulatką z charakterem, dobrymi intencjami, bujną wyobraźnią i z czasami za długim językiem. Jest bardzo naturalna i w swoich zachowaniach, i w wyciąganiu wniosków z tego, co się wokół niej dzieje. Bez względu na to, czy chodzi o celowanie kluskami w drzewa, ratowanie mieszkania przed sprzedażą (!) czy o dumę z brata Filipa, że potrafi liczyć do miliona. Bywa, że Julka czasami widzi pewne rzeczy w zupełnie innym świetle niż rodzice lub nawet starszy brat. Pozostaje wciąż dzieckiem, a nie starą maleńką. To dlatego dzieciom w podobnym wieku łatwo utożsamić się z bohaterką, jaką stworzyła Ewa Nowak.
Autorka pomysłowo wykorzystuje nieporozumienia, które łatwo powstają, gdy świat dzieci styka się ze światem dorosłych. Podstawą tych nieporozumień jest język – przez dzieci traktowany bardzo dosłownie. Stąd Julka przestaje mówić swojej sąsiadce „dzień dobry”, bo przecież... dzieci nie powinny odzywać się do dorosłych pierwsze. Albo zastanawia się, ile jest świata, gdy kilka osób naraz jest dla swojej mamy i taty całym światem. Kiedy dziewczynka poznaje znaczenie słowa „alibi”, bardzo chętnie go używa, przekręcając za każdym razem w inny sposób.
Cała książka składa się z trzynastu rozdziałów, poprzez które echem wracają te same wątki, dzięki czemu przygody Julki stanowią spójną całość. Na pewno na uwagę zasługuje rodzina Julki, należąca do tych kochających się i dbających o siebie. Nie brak w niej jednak momentów, gdy rodzinny spokój wisi na włosku, jak wtedy, gdy Julka spróbuje uszlachetnić charakter Filipa. Lub gdy starszego brata odwiedza ulubiona koleżanka z klasy. Albo gdy rodzice dostają zadanie wytłumaczenia córce, skąd biorą się dzieci. I są tym bardzo, a to bardzo skrępowani. Rodzina Julki ma poza tym kilka sympatycznych zwyczajów, wśród których wyróżnia się zwłaszcza pokazywanie wszystkiego nogami lub poetyckie nazwy babci na różne potrawy.
„Środek kapusty” Ewy Nowak to zabawna powiastka, która udowadnia, że nawet zwyczajne życie rodzinne obfituje w nieprzeciętne wydarzenia. Że zawsze możemy to wspólne bycie razem ubarwić, dodać coś od siebie i nie są do tego potrzebne pieniądze, tylko chęć i wyobraźnia. Przeznaczone dla czytelników od 6 lat wzwyż, w tym koniecznie dla rodziców!

Za książkę dziękuję wydawnictwu Egmont.

Jak wykpić koniec świata?

Jakub Ćwiek, Kłamca. Kill 'em all, wyd. Fabryka Słów

Takiej właśnie książki trzeba, gdy umysł zbyt długo jest zajęty poważnymi myślami. „Kłamca ...” to odtrutka na śmiertelną powagę i branie wszystkiego przesadnie serio. „Kłamca. Kill 'em all” to kolejna część cyklu opowiadającego o końcu świata. I chociaż dzieje się tu naprawdę dużo - anioły walczą z demonami, a z Paryża pozostają tylko gruzy, po których grasują zombie polujące na nielicznych ocalałych – nastrój powieści jest raczej kpiarsko-żartobliwy niż dramatyczny. Nie ukrywam, że ponieważ w moje ręce trafił dopiero czwarty tom opowieści o Kłamcy, miałam momentami pewne trudności w rozeznaniu się, kto jest z kim i po co. Niemniej nie przeszkodziło mi to w dobrej zabawie!
Wydawać by się mogło, że w Apokalipsę będą zamieszane wyłącznie postacie kojarzące się z kręgiem kultury judeo-chrześcijańskiej. Jakub Ćwiek nie poprzestaje jednak na anielskich zastępach i książętach piekieł. W napisanej przez niego historii w uwięzieniu świętego Mikołaja biorą udział Samedi, bóstwo rodem z religii voodoo, oraz swojski, słowiański Światowid. Nie mówiąc już o tytułowym Kłamcy, czyli skandynawskim bóstwie pijaństwa i oszustwa, imieniem Loki. Żona Lokiego, Sygin, Eros i Bachus, archaniołowie Michał, Rafael i Gabriel – wszyscy zdają się doskonale znać, a bywa że i opowiadają się po tej samej stronie, choć z różnych pobudek. W tym doborowym towarzystwie nie zabrakło nawet czarodzieja Merlina oraz Tytani i Oberona, władców elfów, które w przeciwieństwie do romantycznego o nich wyobrażenia, są tak samo ambitne i próżne jak ludzie.
Tak więc skaczemy od bieguna północnego aż po Paryż, Nowy Jork, Izrael, Australię, piekło, dwór elfów i wnętrze czarodziejskiego drzewa na granicy dwóch światów. Wątki z różnych, nie tylko europejskich mitów to nie tylko dobrze przemyślany pretekst do wykorzystania bohaterów o mocach odbiegających od ludzkiej średniej. Zderzenia boskich istot z baśniowymi czy ludzkimi niesie ze sobą wiele możliwości, z których na pierwszy plan wysuwają się te o żartobliwym charakterze. Boscy bohaterowie Jakuba Ćwieka nie wymagają specjalistycznej wiedzy. Autor oparł pomysł swojej powieści na popkulturowych skojarzeniach, kiedy to znajomość literatury (nie koniecznie pięknej) jest tak samo ważna, jak filmowych hitów w stylu „Gwiezdnych wojen” czy produkcji Disneya. Tych odniesień jest tyle i sprawiają tak wiele uciechy, że aż się prosi, by Fabryka Słów zaproponowała konkurs dla czytelników na wskazanie jak największej ilości tego typu powiązań.
„Kłamca. Kill 'em all” to niebanalna, zabawna fantastyka napisana żywym językiem. Z akcją, której przebieg jest równie nieprzewidywalny, co dynamiczny. Gdzie nawet archanioł może spróbować taniej, acz efektownej sztuczki w stylu Lokiego, by osiągnąć swój cel. Trochę erotyki i dosłownie szczypta niepoprawności politycznej tylko dodają całości smaczku. I żeby nie było, że to powiastka dla dzieci – tu leje się krew i giną różne istoty. W końcu Apokalipsa to poważna sprawa, chociaż w ujęciu... mało poważnym!

Za książkę dziękuję wydawnictwu Fabryka Słów.

Bezcenna wartość ludzka

Jacek Imiela, Medycyna, moja miłość. Opowieści lekarza, wyd. Wydawnictwo Literackie

„Medycyna, moja miłość” na pewno nie jest autobiografią. Jacek Imiela jest bardzo oszczędny w podawaniu prywatnych szczegółów dotyczących jego samego i swojej rodziny. Taką samą dyskrecją otacza pacjentów, których przypadki przytacza, czy studentów, których uczy. Jedyne nazwiska, jakie się pojawiają w książce, to przede wszystkim osoby profesorów, którym Jacek Imiela zawdzięcza dużo jako lekarz i człowiek. To zwłaszcza Tadeusz Orłowski, Walenty Hartwig, Alfred Siciński i Franciszek Kokot. Jacek Imiela poprzez anegdotki pokazuje ich niezwykłe osobowości, stosunek do drugiego człowieka, dociekliwość zawodową i kulturę osobistą, która - jak się można przekonać z dalszych stron - ma niebagatelne znaczenie w kontaktach z chorym człowiekiem.
Przez całą książkę przewijają się obawy o komercjalizację służby zdrowia, która przejawia się w przeliczaniu dobra pacjenta na konkretny pieniądz. Ale jeszcze częściej spotykamy uwagi o tym, że to pacjent jest najważniejszy, że należy mu się troska, rozmowa i tłumaczenie, co się z nim dzieje i jak można go wyleczyć. Niby nic w tym zaskakującego, ale coś musi być na rzeczy, skoro tak często ta potrzeba jest podkreślana. W pewnym momencie zaczęłam mieć wrażenie, że te uwagi są skierowane nie tyle do mnie, potencjalnej pacjentki, ale do osób, które decydują się zdawać na medycynę, są już w trakcie studiów medycznych, stażów albo prowadzą już praktykę lekarską. Zdrowotne problemy pacjentów i zaskakujące zwroty w ich leczeniu nie są w tej książce pokazywane jako sensacyjne przypadki, którymi pan doktor poprawia sobie samopoczucie. Wprost przeciwnie. Jacek Imiela tyle samo poświęca uwagi tym chorym, których udało się wyleczyć, co tym, których nie udało się uratować z różnych przyczyn. Począwszy od tych, którzy rezygnują z leczenia zanim się ono zacznie, aż po tych, którym niespodziewane powikłania zabrały szanse na dalsze życie.
Jacek Imiela pisze o tym, jak chorują lekarze, jak pacjenci oswajają nieprzyjemne, szpitalne otoczenie, o dowodach wdzięczności, którymi mogą stać się dwa kryształowe słonie przechowywane w rodzinie od dwóch pokoleń, oraz o, niestety, często przedmiotowym traktowaniu chorych i jak złe może mieć ono skutki. Kto spodziewa się sensacji, egzotycznych dolegliwości i medycznych śledztw na miarę doktora House'a, może się tą książką rozczarować. Jacek Imiela stawia na zwykły, ludzki czynnik swojego powołania, którego największym wrogiem jest brak empatii i niedokładność. Przy tym, co mu się chwali, unika piętnowania konkretnych osób czy grup zawodowych.
To wszystko sprawia, że „Medycyna, moja miłość” nie porywa, bywa nawet momentami moralizatorska, choć bez wytykania palcami. Jest tak dlatego, że są to po prostu, jak głosi podtytuł, opowieści lekarza (a także wychowawcy kolejnych pokoleń lekarzy), a nie powieściopisarza, który fikcją zgrabnie umie podtrzymać naszą uwagę. Za to z „Medycyny, ...” bije autentyczny szacunek i troska o drugiego, cierpiącego człowieka, widzianego jako ktoś więcej niż tylko niesprawnie działające narządy. W sytuacji zagrożenia życia ma to większe znaczenie niż znajomość literackiego fachu.

O autorze (z tylnej okładki książki)
Profesor Jacek Imiela jest ordynatorem Oddziału Wewnętrznego i Nefrologii Międzyleskiego Szpitala Specjalistycznego w Warszawie-Międzylesiu. Od 2009 roku pełni funkcję krajowego konsultanta w dziedzinie chorób wewnętrznych oraz kierownika Zakładu Pielęgniarstwa Społecznego Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego.

Za książkę dziękuję Wydawnictwu Literackiemu.

Sycylijska femme fatale

Andrea Camilleri, Szary kostium, wyd. Noir sur Blanc

Camilleri jak nikt potrafi połączyć wzruszenie i tragedię z ironią i humorem sytuacyjnym. W „Szarym kostiumie” na próżno będziemy się rozglądać za tym ostatnim. „Szary kostium” to powiastka krótka, na pozór banalna, a jednak przypominająca drzazgę wbitą pod paznokieć. Czytasz, uśmiechasz się z lekceważeniem, myślisz, że szybko zapomnisz. Jednak nie zapominasz. Zbrodnia jest zbrodnią, chociaż to nie kryminał, z których Camilleri jest tak dobrze znany w Polsce. A zbrodnię popełnia na sobie główny, choć bezimienny do samego końca bohater
.
„Szary kostium” to opowieść o tym, jak zawodzi nas instynkt samozachowawczy. Stopniowe ruchy Adele, by odsuwać od siebie męża, kończą się przebudową domu i ściągnięciem do sypialni młodego kochanka. Na zewnątrz nikt nie domyśla się, jak wygląda życie przedsiębiorczego bankowca. On sam powoli zdaje sobie sprawę z tego, jaką osobą jest jego żona. I... nie reaguje! Przypomina ofiarę zahipnotyzowaną przez węża. Rozum podpowiada mu, że to nie może skończyć się dobrze, a jednocześnie obserwuje kobietę u swego boku z chorobliwą fascynacją. Zwłaszcza, że Adele umiejętnie podsyca między obojgiem erotyczne napięcie (niezapomniana scena porannej toalety!), wykorzystuje je do osiągnięcia własnych celów.

Żona prowadzi bogate życie towarzyskie, udziela się, gromadzi wierne przyjaciółki, obserwatorki tego na pozór nienagannego prowadzenia i stylu życia. Podczas gdy nam bankier przypomina żabę wrzuconą do garnka z zimną, stopniowo podgrzewaną wodą. Gdyby Adele zachowała się zbyt ostentacyjnie, wulgarnie okazałby, że mąż potrzebny jej jest tylko do zapewnienia wygodnego życia czy ośmieszyła go publicznie – wtedy mężczyzna pewnie by coś zrobił. Rezygnuje jednak z działania. Tym samym daje żonie prawo do kierowania ich wspólnym życiem i podejmowania najważniejszych decyzji. Krucha równowaga ulega zachwianiu, gdy mąż przechodzi na emeryturę i nie wie, co robić z dniami dotąd tak ściśle wypełnionymi różnymi obowiązkami. A Adele zaczyna zakulisowo pociągać za sznurki...

Są w tej historii momenty, gdy ulegamy złudzeniu podobnemu do tego, którym żyje główny bohater. Adele oczarowuje nas czułą opieką, siwymi pasemkami włosów, łzami w oczach. Nie każdy jej gest przecież jest wystawiony na ciekawe spojrzenia publiki. Naiwni! Adele jest bardziej dalekowzroczna od nas, nie zaniedbuje żadnego szczegółu. Jej mąż pozostaje samotny do końca, pozbawiony możliwości umierania na własnych warunkach i spędzenia ostatnich chwil po swojemu.

„Szary kostium” nie przypomina żadnej innej powieści ze znanego mi dorobku Camillerego i szczerze mówiąc, nie lubię jej. Nie za to, jak jest napisana, ale za gorzkie przesłanie, które ze sobą niesie. Że lubimy być oszukiwani przez ludzi czarujących. Że najpierw nie umiemy im się oprzeć, a później często pozbyć się z własnego życia. Gdyż tym samym musielibyśmy zmierzyć się z osobistą porażką, jaką jest przyznanie się do tego, że wybraliśmy niewłaściwą osobę na towarzysza życia. Przykład bankiera pokazuje, że dla niektórych jest to niemożliwe do udźwignięcia.

Za książkę dziękuję wydawnictwu Noir sur Blanc.

To, co po nas zostaje

Yoko Ogawa, Muzeum ciszy, Seria z Miotłą, wyd. W.A.B

W „Muzeum ciszy” jak nigdzie indziej mamy poczucie, że drugi człowiek jest tajemnicą . Bohaterowie książki szanują nawzajem tę nieprzeniknioność, ich kontakty wydają się powierzchowne, mało namacalne, zwyczajne i codzienne. Bez rewolucji i fajerwerków we wzajemnych stosunkach. I chyba nawet nie chcą, by było inaczej. Kiedy główny bohater domyśla się, kim jest morderca młodych kobiet (uwaga! chociaż to ważny wątek, ta powieść nie jest kryminałem!), odkrycie to wprawia go we wzburzenie i panikę. Zakłóca jego spokój tak bardzo potrzebny przy katalogowaniu kolejnych eksponatów, z których dziwnością szybko się pogodził. Jest w tym bardzo dobry, lubi to robić, nawet jeśli są to sutki zabitych kobiet, wypchane zwierzęta, narzędzia chirurgiczne. Każdy z tych przedmiotów niesie z sobą jakąś emocjonalną historię. Są kwintesencją prawdy o zmarłych, przeciwieństwem oficjalnych pamiątek rozdawanych po ceremoniach pogrzebowych. Ocalenie tych rzeczy i ich właścicieli od zapomnienia stało się celem kobiety zwanej staruchą. To właścicielka dworu, który czasy świetności ma dawno za sobą. Nie wiemy jednak, czy to zaniedbanie było celowe, wynikające z tego, że to niegdyś tętniące życiem miejsce zamieszkuje obecnie tylko kilka osób. Czy może stoi za nim jakaś finansowa klęska. Niemniej na powstanie niezwykłego muzeum stara kobieta nie skąpi środków.

„Muzeum ciszy” opowiada o przyjeździe człowieka z zewnątrz do niewielkiej, odizolowanej od wielkiego świata miejscowości. To już samo w sobie intrygujące rozpoczęcie, gdyż takie spokojne miejsca mają swoją specyficzną atmosferę. A jak się później okaże - i tu bywa groźnie i niebezpiecznie. Chociaż nic tego nie zapowiada, młodemu kustoszowi nowo powstającego muzeum, trudno będzie je opuścić. A co ciekawe i charakterystyczne dla pisarstwa Yoko Ogawy, powodem tej próby i niemożności wyrwania się są bardziej emocje i psychika kustosza niż przyczyny tkwiące w otaczającej go rzeczywistości. Młody kustosz niespodziewanie dla siebie stał się częścią mikrospołeczności zamieszkującej dwór. Utrata więzi łączącej go z bratem i jego rodziną sprawiają, że pęka ostanie ogniwo łańcucha łączącego go ze światem zewnętrznym. Interesująco jest obserwować przemianę –z przybysza dopiero co poznającego nowe reguły i zadania, niepewnego swojej pozycji i świadomego jej tymczasowości, aż po spadkobiercę pomysłodawczyni całego przedsięwzięcia.

Jeśli kogoś przyciągnie japońskie nazwisko Yoko Ogawy, może się zdziwić jak bardzo jej proza jest uniwersalna. O japońskości mogą świadczyć zaledwie nieuchwytne niuanse i może jeszcze ta powściągliwość i grzeczność w kontaktach międzyludzkich. Podobało mi się to również w przypadku jej poprzedniej powieści - „Miłości na marginesie”. Yoko Ogawie po raz kolejny udało się napisać piękną historię, w której wnętrze człowieka, jego emocje i wyobraźnia grają główną rolę, a ta harmonizuje z oryginalnym pomysłem na fabułę.

Za książkę dziękuję wydawnictwu W.A.B.

Powala, bruka, zachwyca!

Łukasz Orbitowski, Widma. Historia Polski bez Powstania Warszawskiego, wyd. Wydawnictwo Literackie

U Orbitowskiego Warszawa i jej mieszkańcy nie tylko tkwią w alternatywnym czasie. W tej powieści historia zatacza łuk i przetacza się jak walec po pozornie ocalonym mieście. Miażdży domy, zabiera kończyny, drąży dziury w czaszkach, rozpływa w nicość tych, którzy nie mieli się nigdy narodzić. W „Widmach” nie dochodzi do Powstania Warszawskiego, ale przetrwanie stolicy okazało się nietrwałe i zależne od tajemniczego pudełka schowanego w starej skrytce. To troszkę tak, jak byśmy czytali ponurą baśń o magii, którą najlepiej omijać szerokim łukiem, bo inaczej wydarzy się nieszczęście. I z góry wiadomo, że - tak jak w „Śpiącej królewnie” królewska córka znajdzie wrzeciono i ukłuje się w palec - ktoś to pudełko znajdzie i otworzy. Skąd, dlaczego, jak? - cisną się pytania na usta. Proza Orbitowskiego tym różni się od większości fantastycznych historii alternatywnych, że nie udziela łatwych odpowiedzi, niczego nie rozjaśnia. Nie jest rzeczywistością daną w określonym kształcie raz na zawsze. Prowadzi nas w kierunku, którego celu nie przeczuwamy.

Nie chcę iść za daleko i przypisywać autorowi intencji wzięcia udziału w sporze o słuszność czy niesłuszność Powstania Warszawskiego. Niemniej trudno nie zauważyć w jego książce daremności tej innej, równoległej linii historii, w której do zrywu (mniejsza o przyczyny) nigdy nie doszło. Młodzi żołnierze zyskali życie, ale nie wolność. Zabrano im bohaterstwo, a ubecja miała więcej osób do gnojenia. Utracili złudzenia, godność, a i tak nie uratowało to miasta, jego mieszkańców i całej Polski.

Przykład Krzysztofa Baczyńskiego, jednej z postaci powieści, zabiera ostatnie złudzenia. Krzyś to osoba chwiejna, nadwrażliwa, chimeryczna. Odeszła jego młodość, a wraz z nią młodzieńcza, romantyczna miłość. Pobyt w więzieniu za przynależność do AK nie zabił w nim może artysty, ale na pewno zamknął przed nim możliwość życia dzięki własnej twórczości. W dodatku Krzyś na siłę próbuje się bratać z robotnikami, planuje pisać książkę w duchu socrealizmu. Inną wyrazistą i przegraną postacią jest Janek – przepełniony cierpieniem i widzący (od dnia powstania, które skończyło się równie szybko, jak zaczęło) prawdziwą, widmową postać rzeczy i ludzi. Razem z nim na scenę wkracza Wiktor, milicjant stojący za nowym porządkiem, żyjący tylko dla niego aż do dnia, gdy wszystko zaczyna się walić. W jego przypadku kategorie „dobry”, „zły” przestają się sprawdzać. Budząca sympatię Hanię-pływaczka zadziwia miłością do nieudacznika Krzysia. Jest też i porzucona przez poetę zgorzkniała Basia, tracąca nie tylko męża...

„Widma” nie napawają optymizmem, nie dają nadziei. W pewnym momencie zmieniają się w odyseję poprzez pełną chaosu, walącą się Warszawę. To fragmenty, w których zdajemy się być daleko od rozwiązania i jesteśmy równie znużeni jak ich bohaterowie. Fenomenem tej historii jest to, co Orbitowski robi z językiem. To materia całkowicie mu posłuszna, giętka, wyrażająca więcej i głębiej. Piękno języka i swoboda w jego naginaniu do autorskiej wizji kontrastują z brutalnością kreowanej przez Orbitowskiego rzeczywistości. Orbitowski żongluje słowami tak, jak mały Staś Baczyński bawi się żołnierzykami – buduje z nich całe światy, a następnie burzy. W przeciwieństwie do swojego dziecięcego, drugoplanowego bohatera autor jednak pewnie włada językiem. To on właśnie powoduje, że jak urzeczeni czytamy o kolejnych okrucieństwach i zdziczeniu. Podskórnie czujemy, że autor ma rację, że tak właśnie wygląda świat, gdy zedrzeć z niego jakikolwiek pozór ładu. Niestety.

Za książkę dziękuję Wydawnictwu Literackiemu.